Gürcan Banger'in 2Eylül Gazetesi Yazıları

Çatışma Yönetilebilir ve Çözülebilir

2011-03-30T21:48:00.000-07:00

Çatışma Yönetilebilir ve Çözülebilir

Gürcan Banger

Şikâyet etmek, sorun yönetme ve çözme becerisi düşük toplum ve bireylerin en yaygın özelliklerinden birisidir. Özellikle bireyi kul kabul edilip yurttaş yerine koymayan kafaların yaşadığı bir ülkede istediklerini elde etmenin tek yolu haline gelir. Bu yönelimi, türkülerinden halk öykülerine, siyasi konuşmalardan aile içi sohbetlere kadar her yerde bulmak mümkündür. Müziğimizin neredeyse tamamen ağlama ve sızlanma terennümlerinden ibaret olmasının belirgin nedenlerinden birisi budur.

Bizim kültürümüzde dertleşmek, şikâyet etmektir. Sadece ve sadece bir şeylerden şikâyet edebilmek için yakın dostlarımızı aradığımız zamanlar vardır. Öyle şikâyetlerimiz vardır ki, anlatılsa roman olur. Şikâyet sürecinde kendini acındırarak konuları bir trajedi düzeyine getirmekte üstümüze yoktur. Hatta karşımızdakinin dinleme yoğunluğunun düştüğünü hissedersek, onu konunun içine geri çekmek için acındırmadan fiziksel zorlamaya kadar her yola başvurduğumuz olur.

Çoğu zaman bencil bir ruh haliyle bizi dinlemeye mecbur bıraktığımız kişinin durumunu hiç düşünmeyiz. Onu bu talihsiz anı yaşamaya mahkûm ettiğimizi aklımıza bile getirmeyiz. Arkadaş dediğimiz insana çoğu zaman bir duygusal terör uyduladığımızı hissetmeyiz.

Bir başkası, iç karartıcı şikâyetlerini ve sizi hiç de ilgilendirmeyen sıkıntılarını size aktardığında kendinizi nasıl hissedersiniz! Muhtemelen iç karartıcı bir durum. İki arkadaşın birbirlerinin sorunlarını paylaşmaları kadar doğal bir şey olamaz. Ama konu, sadece sıradan ah-vah ve ağlanma, sızlanma düzeyinde kalırsa, kişiden kişiye sadece negatif enerji aktarılmış olur. Karşılıklı olarak moral bozukluğu ve kötü ruh hali paylaşılır. Dolayısıyla özellikle yaşama olumlu bakmaya çalışan insanlar, çevrelerinde sürekli şikâyet eden insanların bulunmasını istemezler.

Sürekli şikâyet hali, muhtemelen bir bozuk ruhsal yapının ya da ruhsal hastalığın işaretidir. Bir uzmanın yardımının alınması gereken durumdur. Fakat şikâyet alışkanlığı edinmiş her kişinin halinin bir hastalık olarak algılanmaması gerekir. Kimi zaman bu tür durumlar, aile içinde edinilen kültürün bir parçasıdır. Çalışan sayısının fazla olduğu işyerlerinde de buna benzer durumlar gözlenir.

Her zaman, kişinin öncelikli doktoru kendisidir. Eğer insan, kendini bir karakter aynasında görebilmeyi başarırsa, kendisiyle ilgili gerekli değişim ve dönüşümü de sağlayabilir. İşte; iyi bir arkadaşa, bilgece özellikleri olan bir dosta bu gibi durumlarda ihtiyaç duyulur. Tarafsız bir gözle, tatlı ve acı yönlerinizi size aktarabilen bir tanışa ihtiyaç olan durum, sizin kendinizi objektif olarak görüp, değiştirmeyi istediğiniz andır.

Hiç kimsenin yaşamı sonuna kadar kötü değildir. Yaşam, en ağır koşullarda bile devam ediyor. Şikâyet ettiğiniz durumdan kurtulmanın ilk adımı, yaşamınızda iyi olan konuları hatırlayıp güç ve enerji kazanmaktır. Yukarıda sözünü ettiğim gibi iyimser ve içten bir arkadaşın görüşleri de size yardımcı olacaktır. Eğer kendinizi iyileştirmek konusunda ısrarlı ve değişimde kararlı iseniz sağlamanız gereken bir koşul daha var: O da kendinize karşı objektif olabilmek… En azından; hangi konularda objektif olamayacağınızı bilmek bile çok yararlıdır.

Gerçekten sahip olduğumuz tek bir varlığımız var. O da; kendi yaşamımız. İyi ve doğru yaptıklarımız, yaşamımızı renklendirip can katarken; olumsuzluklar bu değerli varlığı an be an yitirmemize neden oluyor. Kendi yaşamını zenginleştirip geliştirmek için çaba göstermeyen kişi, başkaları için de fazla yararlı olamaz. Özetle; şikâyet etmekten vazgeçip sorunlarımızı nasıl ve ne vadede çözebileceğimiz konusunda akılcı planlar yapmak, muhtemelen bizi daha mutlu edecektir.

Çatışma yönetilebilir
Çok özel durumlar dışında başka kişi ve kuruluşlarla sürekli ilişkiler içindeyiz. Pek çoğumuzun yaşamı, bir ilişkiler yumağından oluşuyor. İlişkilerin büyükçe bir kısmı ise çıkarlar, beklentiler ve bilgi veya talimat akışları üzerine kurulmuş. Böyle bir ortamda kişiler arasında uzlaşmazlıkların, çatışmaların olması son derece olağan.

Çatışma olağan ama çatışmaya sağlıklı bir çözüm bulabilmek her zaman olağan değil. Hatta çoğu zaman çatışmayı çözmeyi -ki buna çatışmayı yönetmek diyebiliriz- kolaylaştırmak yerine zorlaştırıyoruz. Duygular akla egemen oluyor. Muhtemelen duyguları ve aklı yanlış mekânlarda yanlış zamanlarda kullanıyoruz.

Çatışmaların içinde yer aldığımızda genelde insanlar olarak birbirimize benzer tepkiler gösteriyoruz. Adeta öğrenilmiş ama çoğu zaman bilincinde olmadığımız klasik davranış modellerimiz var. Muhtemelen bu davranış biçimlerinin önemli bir bölümünü çocukluğumuzdan başlayarak yaşamın içinde öğreniyoruz.

Çatışmadan kurtulmak için en iyi bilinen pasifist davranışlar arasında çatışmayı küçük görmek, önemsememek veya küçük görmek gelir. Bu durum, kimi zaman devekuşu gibi başını kuma gömmek olarak ifade edilen tarzdır. Çatışmaya karşı umursamaz bir tavırla kendini belli eder. Bu tür davranışlar sonunda çatışmanın çözülmüş gibi göründüğü de olur. Ama muhtemelen çatışmanın nedenleri derinlere inmiş ve kronikleşmiştir. İlerleyen zamanlarda çok daha ciddi boyutlarda kendini tekrar gösterecektir. Çatışmayı önemsememek, bazı durumlarda çatışmayı yönetmek için doğru yöntem olabilir ama sözünü ettiğim ciddi tehlikeyi de içinde taşır.

Eğer çatışmanın sonucunda sorumluluktan kaynaklanan bir cezalandırma varsa, bu durumda çatışmayı çözme davranışı, karşı tarafı suçlamak biçiminde ortaya çıkabilir. Genelde aynı işyerinde çalışan eşdeğer rütbedeki kişiler veya aynı ailenin bireyleri arasında sık görülen bir durumdur. İlginç bir biçimde; çoğu zaman otoriter aile yapısında öğrenilmiş bir karakter özelliğidir. Çocuklukta başlayan başkalarını suçlama eğilimi, ilerleyen yaşlarda iş ve evlilik yaşamının önemli bir parçası haline gelir. Bu tür davranan kişi, elinde ne tür silah varsa kullanmaktan çekinmez; sonucun nereye varacağı konusunda saygılı ve düşünceli olamaz.

İyi bilinen çatışma çözüm yollarından bir diğeri, korkutma esaslı olarak aşırı sinirlenmek ve hatta kabalaşmaktır. Böylece çatışmanın karşı tarafı, korku yaratılarak susturulmuş olur. Genelde baskı altında yetişmiş kişiler üzerinde etkili sonuçlar verdiğini gözlemiştim. Çatışmayı böyle çözme eğiliminde olan kişiler, adeta sinik insanların kokusunu alırlar ve korkutarak çatışmanın kendi lehlerine çözülmesini sağlarlar. Buradaki can alıcı nokta, saldıran tarafın karşısındakinin zayıf noktalarını iyi tespit etmesidir.

İlişkilerde karşılıklı güven önemlidir. Bu nedenle karşımızdaki insana tüm verilerimizi açmadan önce onun güvenilir ve içten olduğundan emin olmalıyız. Çünkü olası bir çatışma durumunda kendisine ilettiğimiz özel bilgilerin, bize karşı kullanılmayacağından emin olamayız. Geçmişi ve özel bilgileri kullanmak, çatışma yönetiminin haksız ve adaletsiz yollarından birisi olarak bilinir. “Cepteki kara kaplı defter” olarak ifade edilen sırların, çatışmanın hangi aşamasında bir tehdit aracı olarak karşımıza çıkacağı hiç belli olmaz. Belleğimizi biraz zorladığımızda kendi yaşamımızda da, geçmişteki dostlarımızın özel olması gereken konuları nasıl kullandıklarını hatırlayabiliriz.

Yaşamımızda anlaşmalar ve uzlaşmalar kadar çatışmaların da bulunması olağandır. Önemli olan, bu çatışmalara nasıl yaklaştığımızdır. İyimser ve çözüme yönelmeye çalışan bir bakışla barışsever çatışma yönetimini öğrenip uyguladığımızda bundan ilk yararlanan, hiç kuşkusuz kendimiz olacağız. Yaşamımız, olumluluk ekseni üzerinde güzelleşecektir.

http://www.duyguguncesi.net
http://www.gurcanbanger.com

Sorun Çözmede İletişim

2011-03-29T21:53:00.000-07:00

Sorun Çözmede İletişim

Gürcan Banger

Bir işe başlarken dikkat etmemiz gereken bazı noktalar var. Bu işe başka kişi veya kuruluşlarla birlikte giriyorsak o zaman bunların önemi daha da artar. Yapılacak iş konusunda karanlıkta göz kırpmamak için yapacağımız işin açıklıkla ortaya konmuş bir ifadesi olmalıdır. Kişisel ve kurumsal gelişim uzmanları bu tür netlikleri sağlamak için bazı teknikler önerirler. Örneğin yapılacak işin tanımını ve neden başarıya ulaşacağını bir dosya kâğıdına yazmakla başlayabilirsiniz. Yazarak ve çizerek çalışmak, her zaman yaratıcılığın önünü açıcı etkiler yapar.

Daha sonra bu başarı tanım belgesini farklı yaş dilimlerinde veya sosyal kategorilerde insanlara okutarak devam edebilirsiniz. Farklı özellikteki kişilerden alacağınız tepkiler, işin yeterince açık ve doğru tanımlandığı konusunda size ipuçları verecektir. Eğer yazdıklarınız, sizin anlatmak istediğiniz biçimde anlaşılıyorsa sorun yok demektir. Ama farklı yorumlar varsa, bu durumda işin (projenin) öncelikle sizin için yeterince açık, kesin ve anlaşılır olup olmadığı konusunda yeniden düşünmenizde yarar vardır. İyi ifade edememek, bir işin başarısızlığa uğramasındaki tanıdık nedenlerden birisidir.

Her işin veya projenin paydaşları vardır. Paydaşlar; o işi yürüten, o işten yararlanan veya o işten olumlu ya da olumsuz etkilenen kişi ve kuruluşlardır. Eğer ticari veya sınai bir iş yapıyorsanız, bugünün en önemli paydaşları arasında müşteriler yer alır. Bu durumda yapıalacak iş ile müşterilerin paydaşların uygunluğu konusunda emin olmak gerekir. İş, doğru seçilmiş ve tanımlanmış olsa bile müşteri seçimi (işe göre) doğru değilse başarısızlık yine kaçınılmaz olacaktır.

İş tanımı ve paydaş seçimi arasındaki ilişkiyi sosyal projelerde de öngörebiliriz. Bir sivil veya sosyal projenin tanımıyla o projeden yararlanacak olan paydaşlar arasında da doğru bir ilişki olmalıdır.

Kötü alışkanlıklarımızdan önemli bir tanesi, hesaptan hoşlanmamamızdır. Bir işe veya projeye başlarken işin gelir ve giderleri konusunda açık ve kesin olmayı başardığımız söylenemez. Halbuki ister ekonomik ister sivil her işin maliyeti ve getirileri konusunda sıkı çalışmalar yapmak gerekir. İş yaparken bütçe yapmayı ve izlemeyi yaşamımızın bir parçası haline getirmek başarının vazgeçilmez koşullarından birisidir.

Siyasette en belirgin özelliklerimizden birisi, Dünya’yı tek hareketle kurtarma merakımızdır. Bir başka deyişle; ilgilendiğimiz işin boyutları konusunda fazla gerçekçi olamıyoruz. Ekonomik bir iş yaparken kuruluşun insan kaynaklarından tutun da, hitap etmeye çalıştığımız pazarın büyüklüğüne kadar herşeyi belirsiz bırakmayı tercih ediyoruz. Ölçeklerin bilinmesi, doğru öngörülmesi önemlidir. Örneğin yanlış ölçeklenmiş bir Pazar üzerine kurulmuş bir ekonomik işin başarı şansı yüksek değildir.

Türü ne olursa olsun bir projenin başarısının ardındaki faktörlerden bir diğeri, sürekliliktir. İşi veya projeyi tanımlayan doğru göstergelerin düzenli biçimde izlenmesi gerekir. Hangi göstergelerin izleneceği ise içinde bulunulan ekonomik veya sosyal koşullara göre değişebilir. Gösterge değerlerine göre işte uygulanan politikaların değişmesi gerektiğini de unutmamak gerekir.

Bir işin başarısı için sinerji yaratmak üzere duygular önemlidir. Ama projenin uzun dönemli başarısı, o süreçte aklın ne kadar etkili ve yoğun kullanıldığına fazlasıyla bağlıdır.

Sorun çözerken
Toplum olarak sorunun kendini ortaya koymaya başladığı andaki belirtileri pek dikkate almayız. Sorun oluştuktan sonra üstüne gitmekten çekiniriz. Çözüm için ilk aklımıza geldiği biçimde davranırız. Çözüme yönelik davranışımızın sonuçlarını saptamak üzere bir kâr-zarar analizi yapmayız. Sonunda da kendimize toz kondurmamak için sorun çözmede duygusal olduğumuzu söyleyerek konuyu bağlarız.

İnsan-makine sorunlarının ilginç bir yönü vardır. Eğer sorun, makine tarafında ise bu çözümü kolay bir problemdir. Makineyi onarırsınız; bu, mümkün değilse değiştirirsiniz. Çoğunlukla olduğu gibi sorun, sistemin insan tarafından ise çözüm, muhtemelen daha zor olacaktır. Çünkü insanın geliştirilmesi için çok daha fazla kaynağa ihtiyaç olacaktır.

İçinde insanın asal unsur olarak bulunduğu bir sorunun çözümünde birinci aşama, dinleme olmalıdır. Eğer soruna taraf olan çok sayıda kişi varsa tüm farklı bakış açılarını tarafsız bir anlayışla öğrenmek yararlıdır. Anlaşılanın, karşı sorularla doğrulanması gerekebilir. Özetle; iyi dinleme olmadan soruna doğru yaklaşmak mümkün değildir.

Her sorunun yapısında onu oluşturan bileşenler ve ilişkiler bulunur. Bu nedenle sorunu oluşturan parçaları ve bu parçalar arasındaki ilişkilerin iyi anlaşılması gerekir. Bu aşamaya araştırma veya analiz diyebiliriz.

Araştırmanın önemi şu gerçekten kaynaklanır. Sorunların nedenleri olarak iki ayrı kategori görülür: Görünür nedenler ve kaynak nedenler. Görünür nedenler üzerinde kalem oynatarak ana sorunu ortadan kaldırmak mümkün değildir. Araştırmanın hedefi, sorunu oluşturan kaynak nedenleri bulmak olmalıdır. Ancak kaynak nedenlerin bulunup önem sırasına dizilmesinden sonra çözüme yönelmek gerekir.

Her sorunun paydaşları vardır. Bir sorun karşısında paydaşlar; sorunun çözümüne katılacak olanlar, sorunun çözümünden olumlu veya olumsuz etkilenenler olarak söylenebilir. Dolayısıyla yukarıda belirlenen kaynak nedenlerden hangilerine müdahale edileceği, paydaşların bu çözümden etkilenmeleri konusundaki kararla yakından ilgilidir. Örneğin motivasyon eksikliği nedeniyle başarılı olamayan bir personele bu sorununu aşması için izin vermek, onu olumlu yönde etkilerken başka çalışanlar tarafından hoşnutsuzlukla karşılanabilir.

Her çözümün bir maliyeti olduğunu unutmamak gerekir. Bu maliyet, parasal olduğu gibi zaman veya insan kaynağı olarak da ödenebilir. Çözümün bu maliyete katlanmaya değer olup olmadığına karar verebilmek önemlidir.

Bir soruna sistematik yaklaşmanın ilkelerinden birisi, çözümden önce ve sonra gelişmeleri izlemektir. Çözümün beklenen biçimde oluştuğunu gözlemek, amaçlar gerçekleşmiyorsa gerekli düzeltmeleri yapmak gerekir. Her çözümün yeni sorunlara yol açabileceği düşünülürse, süreci izlemenin önemi kendiliğinden ortaya çıkar.

Genel olarak söylenirse; insanın yaşam içinde karşılaştığı sorunların sadece giysileri birbirinden farklıdır. Farklı görünürler ama içsel olarak yapıları ve özellikleri birbirine benzer. Bu nedenle bir sorunun çözümünde edinilen deneyim, muhtemelen başka problemlerin çözümünde de yararlı olacaktır.

Murat Kâhyaoğlu’nun Anıları

2011-03-28T22:14:00.001-07:00

Murat Kâhyaoğlu’nun Anıları

Gürcan Banger

Geçtiğimiz Cumartesi günü Eskişehir eski milletvekili, emekli öğretmen ve deneyimli siyasetçi Murat Kâhyaoğlu’nun “Öğretmen Örgütlenmesinde Eskişehir Örneği” isimli kitabının imza günü vardı. Saat 14:00’da Eskişehir Büyükşehir Belediyesi’nin Taşbaşı’ndaki toplantı salonunda yapılan imza gününde yoğun bir kalabalık vardı. Topluluğun neredeyse tamamı toplantıyı sonuna kadar izledi.

Eskişehir yerel tarihi yazma geleneğine sahip sayılmaz. Benim gibi belge meraklılarının bile zorlukla ulaştığı az sayıda kaynak var. Bu nedenle Kâhyaoğlu’nun bir döneme tanıklık eden bu kitabı büyük önem taşıyor. Zaman zaman uzun sohbetler yaptığımızdan olsa gerek yazdıklarını okurken onun sesi kulaklarımdaydı sanki. Kendisini kutlamanın ötesinde olayları yaşamış veya bunları gözlemiş olan diğer kişilerin de yazmasını beklemekteyiz.

Kâhyaoğlu’nun kitapta anlattıklarını yaşadığı dönemde Ankara’daydım. Bu nedenle o süreci ancak sonradan anlatılanlarla biliyorum. Ama onun kitaba hâkim olan ruh durumunu oldukça iyi anlıyorum. O da özellikleri olan pek çok insan gibi bu ülkenin zorluklarını, hasetliğin ağırlığını ve çekiştirilmenin acılarını yaşamış. Dilerim; bu ağır sıkıntılar ve acıların ancak anılarında kalmasını ve bundan sonraki yaşamını sağlıkla ve huzurla geçirmesini dilerim.

Kitapta yer alan olayları okuyanlar bilecekler. Kendi açımdan kitabın en çok haksızlıklara isyan eden üslubunu sevdim. Bu toplumda her şart altında isyan edebilmesini başaran insan sayısı az değil. Dolayısıyla Kâhyaoğlu kendi yaşamında zorlardan birini başarmış. Bu yönden de kutlamak lazım onu.

Değişik ortam ve iklimlerde geçen yaşamım olayların birden fazla yüzü olabileceğini gösterdi. Kâhyaoğlu’nun satırlarını okurken başka yüzleri düşünmeye çalıştım. Kâhyaoğlu bilebildiği çirkin yüzleri yazmış; kim bilir daha nice karanlıkta kalmış olaylar var? Belki onları da başka anılarda okuyabiliriz.

Kitabında (kendi yazdığı veya belki de Rüştü Bozkurt’un kaleme aldığı) kendisi ile ilgili bir paragrafta şunları söylüyor: “Sakin güç olarak bilinir. İlkeli, Kararlı ve mücadelecidir. Başarının örgütlenmede ve iletişimde saklı olduğuna inanır. Örgütsüz insanın yalnız ve güçsüz olduğunu sık sık vurgular.” Kâhyaoğlu, burada yazıldığı gibidir. Belki bir nokta atlanmış olabilir; tamamlayayım: Yerel siyasetin sözle alışkanlıklarına karşın Kâhyaoğlu, yazılı kültürün değerine inanır.

Okumuş kılığında çirkin yüzler
Kâhyaoğlu siyaseti iyi ve kötü yüzlerinden, cehalet eksenli sözel siyasetin hangi olumsuzluklara neden olduğundan söz ediyor. Cahil insanı açıklamak için her zaman cehalet gibi iyi bir neden bulmak mümkün… Ama (kendini aydın sayan) okumuşla ne denebilir ki? Bir arkadaşımla sohbet ediyoruz. ‘Nev’i şahsına münhasır’, ‘kerameti kendinden menkul’ büyüklerimizden söz ediyoruz. Hani şu okumaz – yazmaz olanlardan… Dünya bilgeliğini üzerlerine nereden geldiği bilinmeyen bir elbise gibi giyivermiş zevattan… Akşam yatıp sabah bilinmeyeni hissi kablelvuku ile bilinir yapıveren aklı evvellerden… Malumatfuruş olmak için okumaya, danışmaya, tavsiye almaya ve başkaları ile birlikte istişare etmeye ihtiyacı olmayanlardan…

İnsanlarla birlikteliklerimiz çeşitli amaçlara yönelik olarak değişik biçimlerde gerçekleşebilir. Bir ekonomik amaca yönelik olarak birlikte çalıştıklarımız, bir sivil toplum hedefini veya siyasal vizyonu gerçekleştirmek üzere paylaştığımız kişiler olabilir. Bazı insanlar ise çok yakından mesafeliye doğru değişik düzeylerde arkadaşlarımızdır.

Tüm bu ilişki türlerinde bir noktayı önemsemek gerektiğini düşünüyorum. Öncelikle bir kişinin kendisini değişime ve gelişime açık hale getirmesi gerekli… Değişmemeyi (kendiyle yetinmeyi veya ataleti) bir davranış modeli haline getirmiş bir kişinin, türü ne olursa olsun bir ortak yaşamda veya birlikte çalışmada başarılı olmayacağı inancındayım.

Kişisel değişim ve gelişim, öncelikle bir niyettir. Hatta iyi niyettir. Ama niyet, işin başlangıcından öteye gitmez. Değişim için bilinçle ve farkındalıkla zaman, emek ve kaynak harcamak gerekir. Olumluluk da kaçınılmazdır. Okumak, dinlemek, önyargısızca tartışmak, tarafsız olarak görmeye - algılamaya çalışmak ve dersler çıkarmak gereklidir. Bilinçli emek olmadan kişi, olsa olsa ‘kerameti kendinden menkul bir lafazan’ olur.

Birlikte çalışmayı düşündüğüm kişilerde ilk gözlediğim unsur, kendini değiştirmeye ve geliştirmeye eğilimli ve istekli olup olmadığıdır. İnsan kendisiyle barışık ve kendi başına mutlu olabilir. Bunu saygı ile karşılarım. Ama kişi kendini dışarıya kapatarak yeterli buluyorsa veya kişisel değişim ve gelişim ihtiyacının yaşamsal sürekliliğinin farkında değilse, buna onay veremem. Böyle kapalı ve içe dönük, değişim ve gelişim ihtiyacı duymayan (kendi ataletinden fazlasıyla memnun) bir kişi ile birlikte çalışmak istemem.

Hani bir söz vardır; “Benim oğlum bina okur, döner döner yine okur” der. Bu söyleyişten kasıt, aynı konuda veya aynı bakış açısında takılıp kalmış olanların durumunun vurgulanmasıdır. Sıklıkla söylediğim gibi; kişi, siyahı ve beyazı birlikte kavrar. Çünkü insanın öğrenme modeli, karşılaştırmalar üzerine kurulmuştur. Sadece belli bir konuya sıkışıp kalmış veya belli bir dünya görüşünün dışındaki fikirlerin öğrenilmesine kendisini kapatmış kişilerdeki yüzeyselliği ve sığlığı bilirsiniz.

Herkesin farklı bir dünya görüşü olabilir. Bu farklı görüşlerin öğrenilmesi, kişinin bakışını veya vizyonunu değiştirmesi anlamına gelmez. Önemli olan, insanın öğrenme modeline uygun bir biçimde karşılaştırmalar yapabilecek verilere sahip olması ve bu yönlü yeteneğini geliştirmesidir. Bu yeteneğin kişisel düzeyde gelişimi; bireyin katılım, paylaşım, farklı kültür ve kimliklere saygı ve demokratiklik özelliklerini de geliştirecektir. Kişinin kendisini belli bir görüşün içine hapsetmesi, yukarıdaki nitelikleri edinmemesi için yeterli bir nedendir.

Kişisel değişim ve gelişimden söz ettiğimde; piyasada sıklıkla bulunan kitaplardan veya bazı metafizik yöntemler uygulamaya çalışan ‘çağdaş şeyhlerle papazlardan’ söz etmiyorum. Batı kaynaklı bazı yazar ve uygulamacılarının insanı bir makine gibi algılarken, metafizik yönelimli olanların ise gerçek dünyaya yabancılaşma yarattıklarını farkındayım. Tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de kişisel gelişimin bu köklerden kaynaklanan ciddi sorunları var. Çünkü kişisel değişim ve gelişim sadece bireysel bir konu değil. Hegel’in dediği gibi “Her insan, kendi çağının çocuğudur.”

Doğayı Zorlamak ve Kent

2011-03-28T09:25:00.000-07:00

Doğayı Zorlamak ve Kent

Gürcan Banger

Eskişehir Odunpazarı’ndaki geleneksel yerleşimin seçimi ile ilgili bir hikâye anlatılır. Yerleşmek üzere bu yöreye gelenler Odunpazarı’na ve Porsuk kıyısına ağaç dalına birer kaz asarlar. Odunpazarı’ndaki kazın daha geç çürümesi üzerine bu bölgeye yerleşmeye karar verilir.

Bizim yerleşim geleneğimizde daha çok kendiliğindenlik eğilimi hâkimdir. Çoğu örnekte; kent kendi halinde büyür. Kentsel dönüşüm veya yeniden yapılanma ise ancak doğal afetlerle veya savaşların yıkıcı sonuçları ile gerçekleşir. Anadolu’daki pek çok kentin dönüşüm hikâyesinin ardında depremler, yangınlar, sel felaketleri veya savaşın getirdiği yıkım vardır.

Kadercilik özelliğimiz, sadece kentleşme ve kentsel dönüşüm konusunda değil. İnşaat kalitesini de doğal afetlerle test ediyoruz. Yıkılmazsa kaliteli, yıkılırsa bozuk ve çürük… İhaleyle yapılan kamu yapıları bunun en belirgin örneklerini oluşturur. Özetle; felaketlere endeksli bir yaşam modelimiz var. Bir felaket oluşmadan doğru yolu bulmamız mümkün olamıyor. Krizlerin ülke üzerindeki etkilerini hatırlarsanız, ekonomi alanında da benzer bir davranış gösteriyoruz.

Sözün kısası kentleşme anlayışımız bunca yıldır sel, yangın, deprem ve savaş gibi doğal ve sosyal felaketlere göre yön bulmuş. Kentleşme deyince, bundan sadece yapıları değil; aynı zamanda alt yapı sistemlerini de kastediyorum: Su şebekeleri, elektrik dağıtımı, doğal gaz sistemleri, karayolları ve diğerleri…

Kentleşme konusunda ikinci büyük geleneksel engelimiz, daima kötü yerel yönetimlerin yapılanması olmuş. Pek çok dönemde yerel yönetimlerdeki zayıflıklar doğrudan kentin yapılanmasına ve dönüşümüne yansımış. Yerel yönetimlerin siyasetten ve rantiye ilişkilerden etkilenmesi kurumsallaşmasını önlemiş. Her gelen kendi döneminde kendi yandaş ve paydaşlarına bazı avantajlar dağıtmış, belediyeler her dönem seçimi kazanan parti ve grubun çıkarlarına göre yönlenmiş; sonuçta söz konusu kent de plansız, programsız bir yönelimle büyümüş.

Her dönemde kâğıt üzerinde plan adı altında yazı ve çiziye dökülmüş dokümanlar vardır. Tabii ki plan içeriği ve kalitesi tartışılabilir. Ama sonuçta uygulamanın kimin yararına işlediğine dikkat etmek gerekir. Yerel yönetimin kurumsal tutarlılık ve kalite unsurlarına bakmak gerekir.

Geleneksel Mimari
Anadolu-Türk mimarisinin ilginç örneklerinden olan yapıları görmek üzere Odunpazarı semtini her gezişimde dikkatimi çeken bir başka özellik olur. Eskişehir’de hemen hemen her yıl 4 büyüklüğü dolayında, 1956’da olduğu gibi 6,4 büyüklüğüne ulaşabilen depremler olmasına rağmen Odunpazarı Evleri inatla ayakta durmaya devam etmektedir.

Elimdeki son yüzyılın sayısal değerlerine göre 1901, 1905, 1928, 1948, 1956, 1961 yıllarında 5 dolayımda veya daha büyük depremler olmuştur. Geleneksel Odunpazarı Evleri’nin bu depremlere karşı direnmesinin muhtemel nedenlerinden birisi bu semtteki zemin ile ilgili olmalı.

Zemin özellikleri dışında aklıma gelen faktörlerden birisi, Odunpazarı ev yapma tekniğini de içine alan geleneksel Anadolu-Türk mimarisi yaklaşımıdır. Acaba Odunpazarı Evleri’nin depremler karşısında direngenliğinin mimari geleneği ile ilişkisi olabilir mi?

Gerek 1766 İstanbul Depremi, gerekse 1688 İzmir Depremi sonrasındaki yazılı belgeler incelendiğinde geleneksel tekniklere dayalı yapılaşma yönelim olduğu anlaşılıyor. Daha sonraki depremlere ilişkin sonuçlara bakıldığında ahşap iskelete dayalı geleneksel mimarinin depreme karşı dayanmakta başarılı olduğu görülüyor.

Eski ve yeni yaklaşımlar
Bugün betonarme ve benzeri yaklaşımlar kullanıldığından ahşaba dayalı geleneksel mimarinin bazı özellikleri unutulmuş görünüyor. Anadolu-Türk mimarisi konusunda ciddi çalışmalar yapan uzmanlar bu tarzdan alınabilecek önemli dersler olduğunu ifade etmektedirler.

Tabii ki, geleneksel mimarinin üstün özelliklerinden söz etmek bugün kullanılan çağdaş yaklaşımlardan vazgeçilmesi anlamına gelmez. Belki eski tarz ile yeni tarz arasında kaynaştırmalar yapılarak yeni yaklaşımlar üretilebilir.

Odunpazarı’nı da kapsayan geleneksel mimari tarzı ile ilgili bazı sonuçları dikkatinize sunmak istiyorum. Birincisi; geleneksel yapılar, çağdaş yapılara oranla depreme daha dayanıklıdırlar. İkincisi; bu dayanıklılığın nedeni, geleneksel yapıların deprem kuvvetleri karşısında (teknik deyimle) “çalışabilir” olmasıdır. Üçüncüsü; uygun tekniklerle geleneksel ahşap mimarisi, depreme dayanıklı çok katlı yapılar üretmekte de kullanılabilir. Dördüncüsü; geleneksel yapı kültüründen edinebileceğimiz çok sayıda ders vardır ve bu konuda yeni çalışmalara vesile olmamız gerekir.

Odunpazarı Evleri’ne yalnız kültürel zenginlik olarak bakmak en ciddi yanılgıların başında gelir. Odunpazarı Evleri, deprem de dâhil olmak üzere bir tümleşik yaşam biçimidir. Bölge insanının yüzyıllara dayanan geleneksel birikiminden öğreneceğimiz çok fazla deneyim vardır.

Geçtiğimiz günlerde İnternet’te ve diğer medyada yaygın olarak yer alan bir haber, bu tespiti doğrular nitelikteydi: “Anadolu yapı medeniyetini araştıran arkeologlar, binlerce yıldır ayakta kalan tarihi yapıların temellerinde deprem sönümleme sistemlerinin uygulandığını belirledi. İlk uygulaması M.Ö. 1900'lü yıllara dayanan ve uygulandığı yapıların geçmişten bugüne hala ayakta kaldığı deprem izolatör sistemi ‘Orthostat’ 1453 İstanbul Kültür ve Sanat Dergisi'nin 11. sayısında tüm yönleriyle ele alındı. Jeoloji uzmanı Ali Bayraktar tarafından kaleme alınan ‘Tarihi Yapı Temellerinde Uygulanan Deprem Sönümleme Sistemleri’ başlıklı yazıda, Kâbe, Augustus Tapınağı, Ayasofya ve Süleymaniye Camisi'nin temellerinde de aynı sistemin kullanıldığı belirtiliyor. Yazıda, Anadolu yapı medeniyetlerini araştıran arkeologların araştırmaları çerçevesinde, ‘tarihi yapılarda, taşıyıcı beden duvarlarının altına isabet eden temel duvar kısımların tabaka tabaka, harç kullanılmadan kırık taşlarla örüldüğünü, böylelikle tabandan gelen deprem yüklerinin, yapının üst katmanlarına geçmesine engel olan sisteminin keşfedildiğini’ belirledikleri kaydedildi.”

Sanırım; bu durum, doğal yaşam çevresine uyum sağlamakla yapay bir çevre yaratma arasındaki farktan kaynaklanıyor. Doğayı kendi şartları dışına zorladıkça kaybeden biz oluyoruz.

Toplum, Birey ve Siyaset

2011-03-26T23:27:00.001-07:00

Toplum, Birey ve Siyaset

Gürcan Banger

Son 200 küsur yıldır Batı kültürünün etkilerini toplumsal yaşamımızda yoğun olarak hissediyoruz. Özellikle son 30-35 yılda medya, iletişim ve ulaşım teknolojilerindeki gelişmenin katkılarıyla bu etkileşim yüksek düzeylere ulaştı. Geleneksel kültür ile yoğurup benimsemeden oluşan bu kültür alışverişi, garip bir paradigma (anlama ve algılama biçimi) oluşturdu. Kendini Batı’ya katı bir şekilde kapamış olanlar dışında; pek çok kişi, kendi sosyal yaşamımızı ve değerlerimizi Batı kalıplarına göre anlamaya ve algılamaya başladı.

Batı ile Doğu arasında dinsel içerik ve tarzdan başlayarak kültürel değerlere kadar pek çok sosyal alanda önemli farklar var. Bunlar arasında yönetme modelinin önemli bir yeri bulunmakta. Her ne kadar aksini iddia etsek de; bizim de aralarında bulunduğumuz Doğu toplumlarında merkezci bir yönetim modeli süregelmiş yıllardır. Devletin büyük, kul olan vatandaşın küçük olduğu bu egemenlik, yönetim ve hatta meşruiyet modelini Doğu Roma’dan başlayarak Bizans’ta, Selçuklu’da, Osmanlı’da ve son olarak Cumhuriyet’te görüyoruz. Bu nedenle; merkezci geleneğe ve tarihe sahip toplumlarda birey kimliğinin ve hukukunun yeterince gelişmemiş olması olağandır. Ülkemizde görülen durum da budur.

Birey kimliğinin -bir başka deyişle; birey olabilme güven ve cesaretinin- yeterince gelişmediği toplumlarda birey hukukuna dayalı mekanizmaların da işlemeyeceği ortadadır. Nedir bu mekanizmalar? Örneğin temsil sistemi… Seçerek Ankara’ya gönderdiğimiz temsilcilerimizi göz önüne getirin. Bu kişiler, Ankara’da yani merkezde kimin temsilcisi gibi davranmaktadırlar? Daha seçilir seçilmez; yerelin temsilcileri olduklarını unutup merkezin adamları olmamışlar mıdır? (Aslına bakarsanız; sistemin gerçek özüne göre zaten bu temsilciler, merkezin yerelden gelen kadrolarıdır ya da hızla böyle olmaya dönüşürler: Başkanın adamları…)

Bir başka örnek vereyim. Örneğin devletle bir sorun konusunda karşı karşıya geldiğiniz durumu düşünün. Sizin bir vatandaş, devletin ise devlet olması nedeniyle zaten yarışa geride başlıyorsunuz ve muhtemelen ilgili iddianızda da daha baştan kaybetmeye adaysınız. Çünkü O, devlettir; ne olması gerekirse ona sizin adınıza karar verir ve gereğini yapar. Hangi isimleri alıp alamayacağınıza; din ve mezhebinizin, etnik kimliğinizin ve hatta cinsiyetinizin ne olduğuna da…

Bu sözünü ettiklerim, devlet karşıtı bir söylem değildir. Devlet ile vatandaşın birbirlerine karşı olan pozisyonlarının gözden geçirilmesi ihtiyacının ifadesidir. Bu ihtiyacın gereği olan değişim ise AB gibi dış odakların zorlaması ile değil, kendi iç dinamiklerimizle gelişmek zorundadır.

Batı’nın sivil topluma ve bireye bakışı ile toplumumuzun ihtiyacı olan yaklaşım arasındaki temel fark buradadır. Bize özgü sivil toplum anlayışı, geleneksel devlet karşısında yurttaş olan bireyin pozisyonunun güçlendirilmesidir. Birey hukukunun, cesur olmaya ihtiyaç duymadan herkesin sadece yurttaş olduğu için yararlanabildiği bir hukuk olmasına çalışmaktır. Özetle; toplumumuzun ihtiyacı, hak ve özgürlüklerini kolaylıkla kullanabilen, yurttaş olmanın bilincinde ve ülkeyi tehdit eden sorunların kendi sorunları olduğunu bilen, sorumlu ve katılımcı bireyin geliştirilmesidir.

Medya ve siyaset
Günlük basına göz attığımızda siyasetin, iktidar için bir çekişme olduğundan başka bir şey gelmiyor aklımıza. Bu denli kavga gürültü olduğuna bakılırsa siyaset kıymetli bir şey olmalı diyoruz kendimize. Demek ki siyasette katılan herkesin kendince elde etmek istediği bir getiri var.

Siyasetin ne olduğunu kavramak için karışık tanımlara gerek yok. Zaten siyaseti okulsuz öğrendiğimiz için de bellemesi zor açıklamalar pek bize göre değil.

Yurttaşın ihtiyaçları
Latife bir yana; kendi bildiğimizce dile getirelim. Öncelikle siyasetin öznesi insandır. Siyaset insan için vardır. Yurttaş için vardır. Siyasetin başarısı, yurttaş ihtiyaçlarının karşılanmasıdır. Siyaset, duruma göre kısa, orta ve uzun vadede yurttaş ihtiyaçlarını karşılayarak başarılı olur. Eğer sonuçta yurttaşın ortalama olarak elde ettiği sosyal veya ekonomik getiriler yoksa siyaset başarılı sayılmaz.

Siyasetin odağında yurttaş durduğuna göre; siyasete giriş noktası, ülkede yaşayan insanların her şeyin en iyisine layık olduklarına inanmak olmalıdır. Siyaset alanında yer alan bir kişi, kendi insanının değerinin farkında ve bilincinde değilse o kişinin yapacağı siyasetin sonucu bambaşka yerlere gidecektir.

Kamu kaynakları
Nedir başka yerler? Siyasetin görevlerinden bir tanesi, kamu kaynaklarını yönetmektir. Kamu kaynakları aynı zamanda rant kaynaklarıdır. Eğer siyaset, siyasetçinin kamu kaynaklarını kendi yakın ve yandaşları arasında paylaştırmak üzerine kurulursa, o zaman siyaset, bir kavgalı gürültülü paylaşım alanı haline dönüşür.

Özetle; siyasetin ilk ilkesi, halkın gerçek ihtiyaçlarının anlaşılması olmalıdır. Yurttaşın reel ihtiyaçları -ki bu ihtiyaçlar, her zaman taleplerle çakışmayabilir- doğru anlaşılmadan siyasetin doğru çözüm yollarını üretmesi mümkün değildir. Günümüzde de pek çok kamu tutum ve davranışının altındaki hatalar manzumesi, halkın doğru anlaşılmamasından kaynaklanır.

Aile ortamı
Siyaset, bir aile ortamı olmalıdır. “Siyasetçinin ailesinin ortamı” değil tabii ki… Dolayısıyla siyasetçi ile yurttaş, aile ortamının yakınlığı içinde iletişim kurabilmelidirler. Böylece aile içinde işbirliği, dışarıda rekabet olanağı doğacaktır. Aile içindeki etik kurallar çerçevesinde de herkes emeği karşılığı hak ettiğini alacaktır.

Saygı, hoşgörü, empati
Yaşamda önemsediğim birkaç ilke var: Sevgi, saygı, hoşgörü, empati gibi… İnsanlar birbirlerini sevmek zorunda değiller diyebilirsiniz. Buna fazlaca itirazım da olmaz. Ama siyasetin gerektirdiği bazı ilkeler var ki, onlardan vazgeçmek mümkün değil.

Örneğin siyaset, saygı koşulları üzerine kurulmalıdır. Ancak bu durumda insanlar birbirlerini doğru anlayabilirler. Saygı çerçevesinde bir başbakan ile bir vatandaş arasındaki makamdan kaynaklanan kategoriler ortadan kalkar. Saygı olmadan insanca iletişim olmaz.

Hoşgörü de önemli… Hele ki; sosyal eve ekonomik zorluklar içinde çırpınan, eğitim zorlukları yaşayan bir ülkede hoşgörünün kolay öğrenilmediğini düşünürsek… Özetle; siyaset, tarafların birbirini anladığı ve doğru iletişimin kurulabildiği bir alan olmalıdır. Başarı, ancak bu gerek şartın ardından gelecektir.

Havamızı Değiştiren Siyaset

2011-03-25T21:42:00.000-07:00

Havamızı Değiştiren Siyaset

Gürcan Banger

Genel seçim yaklaşırken medya manşetlerinde ağırlıklı yer alan temalardan birisi bir kez daha siyaset oldu. Politikaya ilgi duyanlar veya seçimden beklentileri olanlar bu başlıklara yoğunlaşırken toplumun önemli bir kesimi için fazlaca anlam taşımıyor. Medyaya yansıyan siyaset, değişik parti veya lobilere dâhil kişilerin sıradan polemiklerinden başka bir şey değildir. Çoğu zaman bir parti başkanları çekişmesidir. Siyaset aracılığı ile rant ve makam beklentisi olanlar da ara sıra bu sanal meydanda yerlerini alırlar. Siyasetin, halkın sorunlarına yönelik olmaktan çok, bir günlük çekişme alanı olmasının nedenleri arasında siyasetin yapısal sorunları başta gelir.

Her yerleşimimizde çok sayıda siyasi partinin yerel örgütünün bulunduğunu görürüz. Her birinin belde, ilçe ve il düzeyinde yönetim örgütlenmeleri vardır. Bu yapılarda yer alabilmek için çoğu zaman kıyasıya bir mücadele verilir. Ama seçilme mücadelesi bittiğinde bu yönetim örgütlenmelerinin görevleri de biter. Mücadele süreci, ancak seçilinceye kadardır. Bu nedenle siyasi partilerin örgütsel yapılarının yeterli düzeyde tanımlı olmadığını söylemek mümkündür.

Bir siyasi partinin yönetim kurullarının hangi fonksiyonları yerine getirdiğini kendinize sorabilirsiniz. Ama bir vatandaş olarak size yansıyan yönler açısından bunu tespit etmeniz neredeyse mümkün değildir. Örneğin yazılı ve görsel basında genelde siyasi partinin il veya ilçe yönetim kurulu başkanı yer alır. Onun dile getirdiği konular da ancak ulusal düzeyde konuşulan, tartışılan konuların yerelde dillendirilmesidir. Yerel konularda yapılan tartışmalar ise söz cambazlığından öteye geçmez.

Yerel sorunlara çözüm, siyasi partilerin ancak seçim zamanlarında hatırladığı ve çala kalem yazıştırılan içeriği boş önerilerdir. Çünkü sistem tamamen oy almak ve sonra da oy karşılığı verilen sözleri unutmak üzerine kurulmuştur. Eğer bunun aksi bir durum olsaydı, siyasi partilerin yerel örgütlerinin halkın sorunlarıyla ilgili çalışmaları hakkında bilgilenirdik.

ABD’deki siyasi partilerin, Avrupa’dakilere oranla ilginç bir özelliği vardır. Bu ülkede partiler, seçim dönemlerinde somut bir varlık haline dönüşürler; diğer zamanlarda ise parlamento dışında fiilen gözden kaybolurlar. Avrupa partileri ise sosyal ve siyasal yaşamda süreklilik gösterirler. Bizdeki partiler, dış görünümleri açısından Avrupa’daki partilere benzerler.

Diğer yandan bu benzemenin önemli bir farkı olduğunu söylemeliyim. Bizdeki siyasi partiler tüm zamanlarda sosyal gündemde olmalarına karşın içi boş bir görünüm sunarlar. Çünkü bizim partilerimiz de sürekli gündemde kalmalarına rağmen (genel başkanların görüntüleri dışında) seçim dönemi partileridir. Seçim zamanı dışında vatandaşı hatırlamak, yoksul halk için çözümler üretmek gündemlerinde bulunmaz. Bu amaçla çalışmalar yapmazlar, etkinliklerde bulunmazlar.

Zaman zaman muhalefet partilerinin seçim dışı zamanlarda da halkın arasına karışmaya çalıştıklarını gözlemleriz. Bu yüz yüze gelişlerde ana fikir, bir sonraki seçim için ön hazırlık yapmaktır. Örneğin siyasi kadroların halkın sorunlarını saptamak, bunlar için müstakbel çözümler geliştirmek nadiren bile olsa akıllarına gelmez.

Siyaset nedir? Siyaset, vatandaşın ihtiyaç ve taleplerinin karşılanması çalışmasıdır. Siyaset, vatandaş tatmininin sağlanması için bir siyasal örgütün topyekün yönlendirilmesidir.

Bizde yapılan siyaset nedir? Bizde siyaset, “Oyu ver, gerisini merak etme sen” nakaratının seçim dönemlerinde yüksek sesle söylenmesidir. Bu yöntemle gidildiği sürece vatandaş merak etse de, değişen bir şey olmayacaktır.

Projesiz siyaset
Günlük yerel basını izlediğimde; siyaset haber ve yorumlarının bir ortak yanı dikkatimi çekiyor. Başta yerel siyasetçiler olmak üzere pek çok unsur, sadece güncel olayların rüzgârında bir sağa, bir sola savruluyor. Kimin yarattığı belli olmayan bir gündem, yerel siyaset ortamını uzunca sürelerle işgal ediyor.

Siyaset dışında da pek çok başka yapay gündem konusu yerel basını işgal ediyor. Bu işgalin faturasını doğrudan yerel basına kesmek haksızlık olur. Çünkü bu durumun gerçek sahipleri, güncel gündem sayesinde siyasi pozisyon ve güç arayan birtakım çevrelerdir.

Konuyu daha kolay anlatabilmek için şöyle bir örnek vereyim. Örneğin bir ticarethaneniz var ve bir mal satıyorsunuz. Malın pazarlaması sırasında iki farklı yol izleyebilirsiniz. Birincisi; kendi malınızın, müşterinin ihtiyacını nasıl karşılayacağından, kalitesinin yüksekliğinden, garantisinin sağlamlığından, satış sonrası servis kolaylığından söz edebilirsiniz. Bu, olumlayan bir yaklaşım tarzıdır. İkincisi; rakip malları ve satıcıları kötüleyerek müşterinin kendi malınızı tercih etmesini sağlamaya çalışırsınız. Bu ise olumsuzlayan bir yaklaşım tarzıdır.

Bugün başta yerel siyaset olmak üzere siyasal gündem; yeni yaklaşımlar, çözüm yolları ve projeler üretmek ve bunları halka tanıtmak yerine, rakipleri karalayarak başarıya ulaşmak üzerine kurulmuştur. Bunun birkaç basit nedenini sayabiliriz. Örneğin yerel siyaset kurumları, nitelikli çözümler ve projeler üretecek biçimde donanımlı ve birikimli değildir. Kendi çözüm yolunu veya projesini tanıtmak yerine olur olmaz nedenlerle rakipleri karalamak çok daha kolay ve birikim gerektirmeyen bir propaganda tarzıdır. Yereli iyi tanıyan, yeterli deneyim ve birikime sahip insanların siyaset içinde yer almadıkları, bu nedenle daha kolayca yapılabilen karalama tarzının tercih edildiği bir başka gerçektir.

Güncel siyasette muhalefet yöntem ve taktiklerinin var olması son derece olağandır. Muhalefetin görevlerinden birisi, yönetimde bulunan kesim ve düşünceleri, yaptıkları yanlış davranışlar karşısında eleştirmeleridir. Ama bu eleştirilerin arkasında hangi haklı nedenlerin bulunduğunu halkın iyi bilmesi, halkın bu konuda bilgilendirilmesi gerekir. Aksi durumda; bir sonraki dönemde iktidar olan siyasal düşünce veya parti de aynı haksız eleştiri ve saldırılarla karşı karşıya kalacaktır.

Bugün ulusal ve yerel düzeylerde siyaset alanımıza hâkim olan ruh durumu, karşıtlık üzerine kurulmuş, negatifleri öne çıkaran bir siyaset tarzıdır. Yıkıcılık, daima yapıcılığın önündedir. Siyaset, halkın sosyal ve ekonomik ihtiyaçlarının karşılanması yerine iktidarın her ne pahasına elde edilmesi üzerine kurulmuştur. Çünkü Kuzey Amerika’da yoksul zenci yurttaşlar için basketbol nasıl bir hızlı çıkış rüyası ise, Güney Amerika’da futbol nasıl varlıksız insanların zenginlik hayalleri ise; Türkiye’de de siyaset, kısa vadede köşeyi dönmenin en etkin, en çabuk yolu ve aracıdır. Siyasette erki elde etmenin hızlandırılmış yöntemi ise rakipleri eleştirip karalayarak öne çıkmaktır. Ve son olarak; iktidarı ele geçirmek için seçilmek gereklidir; bu da bir erken seçim havası yaratmak için gerekli ve yeterli bir nedendir.

Halkın geçim sıkıntılarını umursamayan güncel siyasetin arkasındaki mantık işte budur. Uygulanan siyaset tarzının, halk açısından işe yarar, elle tutulur bir yanı yoktur. Yoksul halk, kendi sorunlarını kendi bildiği yollarla karınca kararınca çözmeye çalışmaya devam etmektedir. Anlaşılan; halkın ihtiyaçları ile siyasetin yaklaşımı arasındaki bu ilgisizlik, bilinmeyen uzunlukta bir süre için devam edip gidecektir. Ta ki birileri “Dur!” diyene kadar…

Medya ve Tarihin Bozulması

2011-03-24T22:16:00.000-07:00

Medya ve Tarihin Bozulması

Gürcan Banger

TV kanallarında izlenen, mafyayı ve derin devleti konu eden dizilerin gördüğü yoğun ilginin arkasında tarihi ve sosyolojik bir geçmiş var. Daha öncesi konusunda ipuçları yakalamak zor olsa da; Osmanlı İmparatorluğu’nun Yükselme Devri sonrasına kadar uzatmak mümkün bu geçmişi…

Osmanlı’nın bozulma göstergelerinden olan Celali İsyanları’nı da bu tarihi ve sosyal geçmişle ilişkilendirebiliriz. Gerçekten Osmanlı merkezi yönetiminin zayıflık sıkıntıları yaşamaya başladığı bir dönemde yerel yöneticilerin asker, yüksek memur ve şehir eşkiyası ile başlattığı bu ruh, mafya başta olmak bugünkü yasadışı örgütlenmelerin de geleneğini oluşturur. Osmanlı Devleti’nin büyük uğraşılar sonunda önünü alabildiği Celali örgütlenmesi, değişik türlerden sosyal ve ekonomik eşkiya geleneğini miras bırakmıştır.

Merkezi devletin içinde veya dışında yaşanan gizli örgütlenmelerin çıkış geleneğini, sadece sokak yapılanmalarına bağlamak ciddi eksiklik ve yanlışlık olur. Bu tür yapıların başka iç ve dış nedenleri de vardır. Örneğin bir dönem yurt içinde açık cirit atan yabancı servislerin bu işte parmağı olduğunu bilmeyen kalmamıştır. Diğer yandan Soğuk Savaş döneminde devletin resmi güçleri yanında komünizm karşıtı eylemlerde bulunan derin devlet örgütlenmeleri artık açıkça konuşulup yazılmaktadır. Geçmişin SSCB yayılması tehdidine karşı ABD odaklı Yeşil Kuşak programının bu süreçte etkin rolü olduğu bilinmektedir.

Özetle; demokratik işleyişin ve hukukun dışında bir dönem devlet içi ve dışı yapılanmaların toplumsal yaşamı ciddi şekilde etkilediğinin bilgisi artık toplumda bilinir hale gelmiştir.

Diğer yandan toplumu yakından incelediğimizde başka göstergeler de görmekteyiz. 1990’lı yılların ortalarından bu yana 5-6 kişiye yasal ve yasal olmayan biçimde bir silah düştüğünü bilmekteyiz. Dünkü at merakı yerini bugünkü özel araba merakına bırakırken, kişisel silah edinme ruhu giderek büyümektedir. Bunun nedeninin, kişilerin güvenlik ve adaleti kendi bildiği feodal yollarla gerçekleştirmek olup olmadığı sorusunu ister istemez soruyoruz.

Neden mafya ve sokak dizileri böyle bir yoğun ilgi görmüştür? Sanırım; öncelikle toplum, kendi bilgisi dışında olup bitenleri görüp bilmek istemektedir. Belki de tüm bu üstü örtülü eylemlerin nasıl olup da kendi bilgisi dışında gerçekleşebildiğine hayret etmektedir.

Bir dönem yaygın olarak tartışılan işkence iddialarını bile bazı “zararlı ideoloji fanatikleri” tarafından ortaya sürüldüğüne inanacak kadar mafyatik işlerin dışında olan toplumumuzun şaşkınlıkla dizilere sürmüş olan ilgisini olağan karşılamak gerekir.

Bu tür yasadışı örgütlerin ülkenin geleceğini çalıp çırptığını öğrenecek başka mekanizmalar kalmayınca gerçeği öğrenmek için dizilerden ve sinema filmlerinden başka araç kalmıyor mu?

Medya
Sözcük anlamı farklı olmasına rağmen medya sözcüğü ile günlük konuşmada görsel ve yazılı basın kastediliyor. Ülkemizde medyanın etki alanı giderek büyüyor. Özellikle özel TV ve radyoların çıktığı dönem hatırlanırsa; toplumumuzun medya baskınına sosyal ve kültürel yönlerden hazırlıksız yakalandığı da söylenebilir.

Türkiye, 20’nci Yüzyılın ortalarında başlayan sosyal göç ile birlikte bir kimlik değiştirme dönemine girdi. Kentli kimlik tam olarak oluşamadan dışa açılma ile birlikte toplum, medyanın etki alanına girdi. Eğitim gibi süreçlerin bireyler üzerinde etkisi azalırken medya, toplum açısından adeta (etkileri tartışılabilir) bir okul oldu.

Sonuçta medya da gördüğü ilginin verdiği cesaretle haber alma ve iletme görevlerinin ötesine geçerek yargı ve yürütmenin bir parçası gibi davranmaya başladı. Reality show gibi programların, gazetelerde yer alan dosyaların arkasındaki mantık budur. Medyanın bir okul gibi halkı etkilemesinin doğrulandığı alanlardan bir diğeri de bu sektörde yer alan farklı kimliklerdeki isimlerin terörün hedefi haline gelmeleridir.

Sosyal göçün özellikle hızlandığı son 30-35 yıldaki manzaraya bakarsak; medyanın güçlenmesi yanında Cumhuriyet’in resmi ideolojisinden uzaklaşılması, eğitim sisteminin çökmesi, geleneksel aile sisteminin bozulmaya başlaması gibi gözlemleri yapabiliriz. Yine bu dönem küreselleşmenin yarattığı yüksek tüketim eğilimi gibi etkilerin yükseldiği bir zaman dilimine denk düşer.

Kentlerde rantın artması, sistemi hukuku uygulamakta zorlanması aynı dönemde adaletin uygulanması ve bölüşüm açılarından yeni yapıların ortaya çıkmasına neden oldu. Bu, sosyal sistemin mafyalaşmasıdır. Bu dönemde kamunun kendi iç işleyişi de dahil olmak üzere mafyatik kurumların ve ilişkilerin, kayıt dışı yaşamın arttığını görüyoruz.

Yine bu dönemde medya-mafya işbirliği olasılıkları ve dayanışmasının etki alanlarının giderek büyüdüğünü gözlüyoruz. Büyüyen bu güç, devlete karşı çekim gücü yüksek yeni bir güç odağı ve yeni bir yaşam alternatifi oluşturuyor. Bu gücün etkisiyle TV’de mafya ve yasadışı yaşamı anlatan dizilerinin özendiriciliği de artıyor.

Bu savın örneklerini ihalelerden spor faaliyetlerine kadar pek çok alanda görüyoruz. Sahte içkiden spor üzerine kurgulanmış bahis oyunlarına kadar kolay para kazanılabilecek her alanda bu tezin doğrulandığını görüyoruz. Ülkede çıkınını çuval dolusu zenginlik yapabilenler, sosyal yaşamın yüksek kademelerinde de dikkati çekiyor.

Ne yazık ki; bu hukuk dışı unsur ve faaliyetlerle mücadele edebilmek için henüz demokrasi geleneği yeterince yerleşik değil. Sivil toplum güçleri henüz çok zayıf… Çoğu zaman da yanlış yönlendiriliyor. Siyaset, rant beklentileri ve sel önünden odun kapmak yarışı haline dönmüş. Topluma öncülük etmesi gereken güçler de ya çok zayıf ya da yeterli birikime sahip değiller.

Medya ile başlamıştım. Onunla bitireyim. Hukuk sisteminden yeterli özveriyi göremeyen toplum, sorunlarının çözülmesinde medyanın katkı koyabileceğini düşünüyor. Dolayısıyla medya hukukun ve insan haklarının savunucusu imiş gibi bir yanılsama yaratıyor. Aslında medyanın arkasındaki güçlerin önce reyting sonra da rant dışında bir bekledikleri yok. Demokratik özellikleri ve birey kimliği yeterince gelişmemiş bir toplumda medyayı kayıtsız şartsız demokrat kabul etmek, yapılabilecek en ciddi hatalardan birisidir.

İşte ve Siyasette Farklılık Yaratmak

2011-03-23T22:07:00.001-07:00

İşte ve Siyasette Farklılık Yaratmak

Gürcan Banger

Bugün hem mal ve hizmetlerde hem de iş yapma modelinde kalite, şirketlerin doğal bir parçası sayılıyor. Giderek kalite konusunda artan tüketici bilinci, kalitesiz mal ve hizmetlere piyasada yer bırakmıyor. Her firma kaliteli olmak zorunda…

Küreselleşmenin ve iletişimin etkileriyle ürünler daha kolay ulaşılır hale geldi. Ürün bilgisi, hem tüketiciler hem de firmalar için elinin altında denebilecek bir yakınlıkta... Bu durum, ürünler konusunda Dünya ölçeğinde bir aynılaşma yarattı. Aynı özellikte aynı kalitede ürünü değişik ülkelerde veya değişik kentlerde çok sayıda firmada bulabiliyorsunuz.

Aynılaşmanın yarattığı etkiyle daha fazla müşteriye ulaşmak isteyen firmalar, çılgın bir fiyat indirme yarışına girdiler. Bu yönelim bazı firmaların sonu oldu. Gerçekten bugünkü dünyada sürekli fiyat indirerek ayakta kalmak mümkün değil.

Uzmanlar, sertleşen rekabet ortamında ayakta kalabilmek için her firmanın kendi farklılığını yaratması gerektiğini ifade ediyorlar. Ürününde, iş yapma modelinde farklılık yaratabilen ayakta kalıyor.

İşletmelerimize baktığımızda farklılaşma konusunda çok olumlu bir manzara görmüyoruz. Firmalarımız yakın zamana kadar kendi farklılıklarını yaratmak için ciddi arayış çabaları içinde değildi. Bu gerçeğin giderek daha çok farkına varıyorlar.

Bugüne kadar yüksek enflasyon olgusu ve sektörde rakibin olmaması nedeniyle çok sayıda firma, keyfi yerinde olarak tembelliğe alıştı. Şimdi rekabetin uluslarası düzeye çıkması yanında tüm sektörlere yeni rakipler girmesi herkesi rahatsız etti. Firmalar, artan rekabet koşulları yanında düşen kâr marjları ile baş edebilmek için sıkı çalışmak zorundalar.

Türkiye’de farklılaşmak denince; genelde firma imajı konusunda “bir şeyler yapmak” anlaşılıyor. Bu da reklam ve promosyon çalışmalarına bağlanıyor. Bu tür çalışmaların firmaların piyasa konumlarında iyileşmeler yarattığına hiç kuşku yok. Ama uzun vadeli başarılar getirmesinin beklediğimiz çözüm bu değil.

Bugün farklılaşmanın ana noktasını, ürün veya iş yapma modelinde marka olmak oluşturuyor. Herkesin ürettiğini üreterek ve satabilmek için biteviye indirim yaparak varılabilecek sağlıklı bir nokta yok.

Aslına bakarsanız, indirim üzerine kurulmuş ciro yükseltme yaklaşımı, müşteride de ilginç bir eğilim geliştirdi. Tüketiciler artık sürekli indirimler bekliyorlar. İndirim olmadığında söz konusu mal veya hizmetten uzak duruyorlar. Bir anlamda sürekli indirim, yeni indirim taleplerini oluşturuyor. Bu da firmaların soluk almasını zorlaştırıyor.

Farklılaşma, ne yazık ki çoğu zaman bir reklam kampanyasında olduğu gibi anlık bir davranış olarak anlaşılıyor. Firmalarımız farklılaşmayı yaratacak değişimin, işletmenin yapısında ve iş yapma modelinde oluşması gerektiğini henüz yeterince kavrayamıyor.

Firmaların kendi alanlarında yaratacakları farklılaşma, müşterilerin onların farkına varıp onların mal ve hizmetlerini tercih etmelerini sağlayacak, bunu da uzun soluklu olarak yapacak bir içerikte olmalı. Kalanı bir rüzgâr gibi eser geçer. Sonunda yel gider, muhtemelen ne kum ne de firma kalır…

Siyasette farklılık yaratmak
Bugün ekonomi dünyasının temel şartlarından birisi kalite… Olmazsa olmaz bir ön koşul. Siyaset alanına dönüp baktığımızda ise kalitenin adı bile anılmıyor. Siyasetin ne içeriği ne de yapılma biçimleri açısından kalite vurgularını yakalamak mümkün değil.

Bilişim, Internet ve iletişim teknolojileri sayesinde tüm Dünya’yı daha yakından izler olduk. Artık ülkemizin ve toplumumuzun sınırlarının ötesini kolaylıkla izleyip fikir edinebiliyoruz. Dünya küçüldü, bu arada sosyal ve siyasal bilgi de daha akışkan ve erişilebilir hale geldi.

12 Eylül öncesinde radikal görüşlerin kendisini ifade etmesine izin verilmediğinden bu görevi, o yıllarda demokratik kitle örgütü adı verilen dernekler yerine getiriyordu. O dönemde her ne kadar çok başarılı olamasa da örgütlerin kitlesel olmasına önem veriliyordu. 12 Eylül sonrasında sivil örgütler ikincil siyasal örgüt olma özelliğini kaybetti. Bugünün sivil toplum kuruluşlarının siyaset alanında fazlaca yer alabildiğini söylemek mümkün değil.

Süreç içinde sivil örgütler siyasal misyon ve güçlerini kaybederken, siyasal partilerde de bir sıradanlaşma süreci başladı. Sağdan sola kadar incelediğinizde değişik kanatlara ait partiler arasında ciddi farklar göremiyorsunuz. Parti programlarının neredeyse tamamının içeriği birbirinin aynı… Siyaset yapma tarzlarında da bir farklılık yok. Özetle; siyasetin aktörleri büyük bir hızla aynılaştı. Bu süreçte bir değişim yaşanacağına dair izlenimler de edinmiyorum.

Şirketler aynılaşan ürün ve hizmetlerini daha çok satabilmek için yokuş aşağı hızlanan bir fiyat indirme yarışına girdiler. Benzer bir süreç siyasette de yaşandı, yaşanıyor. Ekonomideki fiyat kırma yarışı gibi siyasette de seçmene boş ve tutarsız vaatler dönemi başladı. Amerikancı politikaları eleştirerek siyasete girenler, bir süre sonra en sıkı Amerikancı oldular. Yoksulluğu yok edeceği iddiasında olanlar, iktidar koltuğuna oturup gerçek durumu fark edince enkaz edebiyatına başladılar. Uluslararası fonların, reyting kuruluşlarının, büyük devletlerin sömürgeci politikalarının oyuncağı haline geldiler. Bu söylediklerimi, sadece mevcut iktidara yöneltilmiş eleştiriler olarak almayın. Son çeyrek yüzyılda Türkiye’deki siyasette olup biten bu…

Siyaset, seçim döneminde seçmenin oyunu alabilmek için her türlü reklam, promosyon ve propagandanın yapıldığı, sonra da halkın yakıcı sorunlarının akla bile gelmediği bir sürece dönüştü. Dünya devlerinin isteklerini yerine getirmek, yoksul halkın isteklerinin önüne geçti. Bunu değiştireceğini iddia eden bir siyaset anlayışını görmek adeta hayal oldu.

Bugün kısa, orta ve uzun vadede halkın taleplerini iyi anlamış, vizyonunu ve programlarını buna göre düzenlemiş, çağa uygun bir örgütlenme anlayışı geliştirmiş yeni türden siyasete gerek var.

Kentte Suç, Aile ve Çocuk

2011-03-22T23:00:00.001-07:00

Kentte Suç, Aile ve Çocuk

Gürcan Banger

Sosyal olayların temelinde iki farklı türden neden bulunur. Birincisi görünür nedenler, ikincisi ana nedenlerdir. Eğer sadece görünür olanın üzerine yoğunlaşırsanız, gerçeği yakalamakta zorlanırsınız; önlemleriniz sonuç vermez. Örneğin sadece trafik cezalarını artırarak trafik suçlarının önüne geçemezsiniz; çünkü trafik suçlarının altındaki ana neden eğitimle ilgilidir. Ancak eğitim sorunlarını gidererek trafikteki sorunlarınızı kalıcı olarak çözebilirsiniz.

Çocukların işlediği suçların ana kaynaklarının başında aile yapıları gelir. Suça yönelen çocukların pek çoğundaki ortak özellik, ekonomik ve sosyal yönlerden yetersiz olan ailelere sahip olmalarıdır. Görünen odur ki, maddi ve manevi olarak yetersizlikleri olan ailelerin çocukları, sokağa ve suça yönelme konusunda görece daha yüksek potansiyele sahiptir. Yapılan istatistik çalışmaları bunu doğrulamaktadır.

Yapılan çalışmalar, annenin genelde işsiz olduğu, babanın ise son derece düşük gelir düzeyindeki işlerde çalıştığını sergilemektedir. Evin annesinin eğitimsizliği öncelikle göze çarpan bir diğer önemli özelliktir. Gerçekleştirilen alan çalışmalarında; bu tür ailelerin sosyal ilişkiler yönünden son derece zayıf oldukları, akraba ve komşuluk ilişkilerinin dahi yeterince gelişmediği gözlenmiştir. Özetle bulgular; ekonomik, sosyal ve kültürel yetersizliklerin bulunduğu ailelerde çocukların suç işlemeye yönelten bir ruhla yetiştikleri gerçeğini doğrulamaktadır.

Anne ve babanın eğitim durumları incelendiğinde; ebeveyn eğitimsizliğinin çocuk suçluluğu ile doğrudan ve çok sıkı bir ilişkisi olduğu anlaşılmaktadır. Suç işleyen çocukların tek tek durumları incelendiğinde, çocuğun eğitim durumunun da suçla doğrudan ilişkisi ortaya çıkmaktadır. Kısaca ailenin ve çocuğun eğitimsizliği, çocuk suçluluğunun birincil nedenleri arasında yer almaktadır.

Ülkemiz açısından bakıldığında; her ne kadar eğitim almış olmak, bir iş sahibi olmak için yeterli değilse de; eğitimin ekonomik yönden olabildiğince güçlülüğün araçlarından birisi olduğu ortadadır. Eğitimsiz ailelerin ekonomik ve sosyal problemlerini çözmekte daha büyük engelleri oluşmaktadır.

Diğer yandan eğitimin, problem çözme performansı ile yakın ilintisi bilinir. Eğitimsiz ailelerde düşük öğrenme düzeyindeki çocukların iyi düşünme ve doğru karar verme yetenekleri gelişmemektedir. Bu da suça yönelmek veya sokak ilişkileri içinde suça yöneltilmek için son derece uygun koşullar oluşturmaktadır.

Dolayısıyla çocuk suçluluğu, güvenlik güçlerinden önce, devletin ve sivil toplumun sorunu olarak gözükmektedir. Kendi sosyal çevremizde yoksulluk ile mücadele, çocuk suçları ile mücadelenin birincil yöntemidir. Bu amaçlı sosyal mekanizmalar geliştirmemiz gerekir. Benzer biçimde; yoksul ailelerin eğitim sorunlarını çözmek için sivil toplum olarak yeni yol ve yordamlar üretmeliyiz. Özetle; yerelde yoksullukla mücadele için (önce makro ve ardından) yerel mikro politika ve yaklaşımlara ihtiyacımız var.

Suçun aile ilişkisi
Boşanma, ayrı yaşama veya ölüm gibi nedenlerle oluşan parçalanmış aile yapılarının, çocuk suçluluğu için bir diğer etkili faktör olduğu anlaşılıyor. Suçlu çocuklar arasında yapılan alan araştırmaları bu gerçeği doğruluyor. Bu arada ülkemizin Doğusunda ve kırsal alanlarında yaygın olan ailenin babasının, çocukların annesi üzerine kuma getirmesinin de çocukların önce sokağa ve ardından suça yönlenmesinde etkili olduğu görülüyor. Parçalanmış ailelerde ekonomik yetersizliklerin çocuk suçluluğu üzerinde destekleyici etkileri olduğu da bilinmekte.

Öyle anlaşılıyor ki, sosyal göçün ve bozuk kentleşmenin etkileriyle düzensizleşen aile kurumunun rehabilite edilmesi için sosyal ve sivil çalışmalara ihtiyaç var. Bu konuda yerel yönetimlerin etkin çalışmaları yanında sivil toplum kuruluşlarının da ciddi projeleri olmalı.

Suç işlemenin yasa ve kurallara aykırı olduğu gerçeğinin etkisini yitirdiği ailelerde suça yönelim daha kolay olmaktadır. Bir anlamda bu tür ailelerde suç işlemek, adeta bir meslek gibi meşruiyet kazanmış gibidir. Dolayısıyla suç işlemiş büyüklerin bulunduğu ailelerde çocukların sokağa ve suça yönlenmeleri çok daha kolay ve hızlı gerçekleşmektedir. Bu etki, daha önce sözünü ettiğim diğer faktörlerle birleşince çocukların yasa dışılığı için güçlü bir zemin ortaya çıkmaktadır. Dolayısıyla suç işlemiş bireylerin, topluma kazandırılması, bunların aile içinde düzgün örnekler olmalarını sağlayacaktır. Yine bu bağlamda devlete ve sivil topluma düşen görevler bulunmaktadır.

Madde kullanımı
Çocukların suça yönelmesinde hızlandırıcı etki yapan araçlardan birisi, bağımlılık yapan madde ve alkol kullanımıdır. Eğer ailede uyuşturucu bağımlısı veya yüksek düzeyde alkol kullanan bireyler varsa çocukların suç işleme zeminlerine savrulmaları kolaylaşmaktadır.

Bağımlılık yapan maddelerle savaş, çocuk suçluluğu ile mücadeleden ayrı tutulamaz. Bu konuda görev, devletin güvenlik güçlerinden başlayarak kentte yaşayan herkese düşmektedir. Bu sorumluluk, sadece ülkenin genç insan kaynaklarını yitirmesi gibi genel görünümlü bir durumla ilişkilendirilerek düşünülemez. Çocuk suçluluğu, giderek sokak sistemi ile bağlantı kurarak kent ekonomisini ve sosyal yaşamını zora soktuğunda; bundan tüccarlar, sanayiciler başta olmak üzere herkes zarar görecektir. Bağımlılık yapan maddelerle savaş, herkesin kendi payına düşen sorumluluğu üstüne alması gereken bir konudur.

Suçun önünü almanın yolu, tek başına cezadan geçmemektedir. Özellikle konu, çocuklar olunca bu insan kaynağının topluma geri kazanılması daha önemli olmaktadır. Önce çocukların suç ortamları ile bağlantılarını kesmeli; buna rağmen suça itilmişlerse onları eğitim ve iş merkezlerinde topluma geri kazandıracak yolları bulmalıyız.

Suçla mücadele
Günümüzde kentlerimizin birincil sorunları arasında sosyal göç yer alıyor. Göç veren iller hızla insan ve finans kaynaklarını yitirirken, göç alan kentler ise bu göçü sindiremediklerinde ciddi ekonomik, sosyal ve kültürel sorunlarla karşılaşmaktadırlar. Kentlerimizin göç öncesinde de sorunlu olduklarını hatırlayınca, göçün ağırlığı altında nasıl ezildiklerini hayal etmek zor olmaz.

Suç işlemiş çocuklar arasında yapılan araştırmalarda bu çocukların ciddi bir bölümünün göç etmiş ailelerin bireyleri oldukları görülmüştür. Anlaşılan odur ki; göç ile gelinen güvencesiz ortamda yaşama sarılma ihtiyacı, çocukları sokağa ve suça itiyor. Bu nedenle göçün önüne geçmek için kırsal alanlardaki koşulların iyileştirilmesi, çocuk suçluluğu ile mücadelenin araçlarından birisi oluyor.

Kentlerimizi etkileyen bir diğer sorun, açık ve gizli işsizliktir. Aile bireylerinin bir işte istihdam edilmeleri, ekonomik yönden güçlenmelerini ve toplum içinde daha prestijli bir yer edinmelerini sağlamaktadır. Bu durum da daha iyi bir aile ortamında bulunmaları nedeniyle çocukların suça yönelme ihtimalini düşürmektedir.

Aile yapısının çocuk suçluluğu ile çok yakın bir ilgisi var. Son yıllarda değişik ekonomik ve sosyal faktörlerin etkisiyle aile yapısının bozulması, çocukların suça yönelmesi için uygun bir ortam yaratmıştır. Bu nedenle aile yapısı konusunda iyileştirici çalışmalar yapmak üzere devletin ve sivil toplumun birlikte hareket etmesi gerekmektedir. Kamu kurumları, meslek odaları, sendikalar ve sivil toplum kuruluşlarının bir araya gelerek oluşturabilecekleri aile destek merkezlerinin bu konuda yararlı çalışmalar yapabileceğini söyleyebiliriz.

Ekonomik zorluklar ve aile sorunları yanında çocuğu suça iten en önemli etken, ailenin ve çocuğun eğitimsizliğinden kaynaklanmaktadır. Bu nedenle suçlu çocukların uygun eğitim - öğretim ortamlarında rehabilite edilmeleri beklenir. Bu çocukların özel ve yoğun rehberlik hizmetlerinden yararlanmalarının önemli katkıları olur. Eğer çocukların bilgi birikimi, yetenekleri ve yaş durumları uygunsa rehabilitasyona imkân veren ortamlarda istihdam edilmeleri son derece etkili sonuçlar verir.

Suç olgusu olunca, ister istemez konuya güvenlik güçleri müdahil oluyor. Günümüzde polislerin eğitim düzeylerinin giderek yükseldiği, bunun hizmet içi eğitim mekanizmaları ile yükseltildiği biliniyor. Ama polisin çocuk ve suç konusunda artması gereken uzmanlığı da bu işin çözümüne giden önemli katkılar arasındadır.

Lütfen çevrenize dikkatle bakınız. Toplum olarak çocuk suçluluğu konusundaki genel duyarsızlığımızı hemen gözleyeceksiniz. Sokaklarda bağımlılık yapan madde kullanıcısı çocukları gördüğünüzde, oradan acilen uzaklaşmak dışında ne yapıyoruz? Çoğu zaman “Bana dokunmayan yılan bin yaşasın” fikrinin bir adım ötesine geçemiyoruz. Yarın çocuk suçluluğu, bir çığ gibi büyüyüp hepimize zarar vermeye başladığında çok geç olabileceğini aklımıza bile getirmiyoruz. O çocukların bu ülkenin, bu toplumun zenginlikleri olduğunu ve onları kaybetmekle geleceği kaybettiğimizi anlamıyoruz.

Modernlik, Din, İslam ve Sol

2011-03-21T22:32:00.001-07:00

Modernlik, Din, İslam ve Sol

Gürcan Banger

Günlük dilde modernlik, eski toplum biçiminden bugünün toplum biçimine doğru değişim anlamına geliyor. Çoğu zaman tarım toplumundan sanayi toplumuna dönüşüm olarak algılanır. Modernizmi eleştirerek bir sonraki dönem için seçenekler üretme anlayışına ise “post-modernizm” adı veriliyor. İnsanlığın tarih ekseninde yerine konursa; Batı’nın Rönesans ve Aydınlanma dönemlerinde geliştirilmiş değerlerin ve sosyal ilişkilerin devamı olarak ortaya çıkan yaşam biçimine “modernite” deniyor. Modernite yaklaşımı, Batı’yı işaret ediyor. Bir anlamda gelenekçiliğin ve yerelliğin karşıtı, bir başka deyişle anti tezi olarak kullanılıyor.

Türkiye’de genel anlamda moderniteyi, siyasetin sol ve liberal kanatları temsil ediyor. Bu tespiti, Türkiye solu için kesin olarak yapabilmekle birlikte liberaller konusunda çok net olamıyoruz. Öncelikle; yaşanan İslam ile siyasal İslam’ı sıkı sıkıya ayırdığı belirteyim. Devamla; liberal kanat içerisinde modernliği ve geleneği çok iyi biçimde içine sindirmiş olanlar yanında, modernizmden siyasal İslam’ın yüksek sesten takdirkârlığına terfi etmiş yandaşların olduğunu da söylemeliyim. Liberal kesimin her iki grubuna dâhil edebileceğimiz örneklerin ciddi bir bölümü bugün hâlâ AKP liberal kanadı içinde içinde yer alıyor.

Milliyetçi kesimin üyelerini, bazı modernist yaklaşımlara sahip olmalarına rağmen tam olarak modernite içinde kabul etmek mümkün değil. Diğer yandan Dünya’nın değişen durumu karşısında milliyetçilerin nasıl bir değişim süreci geçireceklerini kestirmek de pek mümkün görülmüyor. Onlar da genel hatlarıyla solun önemli bir bölümü gibi söylemin eski ifade biçimlerini kullanmaya devam ediyorlar. Milliyetçi kanatta da yeni açılımlar fazlaca dikkat çekmiyor. Çoğu zaman milliyetçi açılımlar adına tümüyle başka yaklaşımlardan söz ediliyor.

1990’lı yıllara kadar Türkiye’de modernizmin en net ifade biçimi Kemalizm oldu. Kemalizmin sol düşünce ile içiçe geçtiği dönemlerde Türkiye solunun genel görünümünde Kemalizm’in izleri çok belirgindi. 1990’lar sonrasında resmi ideolojinin etkilerinin azalması ile birlikte sol, bir anlamda üvey evlat gibi kaldı. Belki de solun resmi ideolojinin etkisinden objektif olarak uzak kaldığı bu dönem, küresel ve bölgesel kriz şartları da dikkate alındığında yeni bir solun tanımlanması için uygun dönem olabilir.

Bugün Türkiye’de siyaseti, yakından etkileyen iki temel çizgi var. Bunların birincisi, sosyal göç olgusudur. Kırdan kente, karadan denize, Doğudan Batıya doğru gerçekleşen sosyal göç, getirdiği kentleşme sorunları ile birlikte henüz adı konmamış bir ideolojinin de temellerini atıyor. Ne yazık ki Türkiye siyaseti, sağdan sola kadar bu değişimi gözlemekte ve anlamlandırmakta çok başarılı değil. Kendini yenilemeyen, okumayan, okuduğunu anlamayan bir toplumun, geleceği konusunda başarılı kestirimlerde bulunmasını beklemek de biraz hayal oluyor.

Siyaseti etkileyen ikinci temel çizgi ise küreselleşme nedeniyle dışarıdan yansıyan yeni açılımlar. Örneğin gerek islam’ın gerekse siyasal İslam’ın modernite ile karşılaşmasının en belirgin örnekleri Avrupa’da yaşanıyor. Hıristiyan / Haçlı / Batılı ruhunun, bizzat Avrupa’nın içinde İslam ile karşılaşmasından yeni bir hukuk doğacağı izlenimi var. Bu karşılaşma, Anadolu tarihinde yaşanmış olan yüzyüze gelişlerden hayli farklı gelişiyor.

Evrensellik, Gelenek, Din ve Sol
Basit olarak; Dünya ideoloji literatüründe sol düşünce evrenselcilik, sağ düşünce ise gelenekçilik ve yerelcilik üzerine kurgulanır. Bu yaklaşım, bizim siyasi kültürümüzde ise bir kolaycılık haline dönüşür. Evrensel olma iddiasında olan reel sol düşünce, bu ülkenin geleneksel ve yerel değerleri ile oy beklentisinin ötesinde ilgilenmez. Sol düşüncenin ülkede bugün fiziksel olarak geldiği düşük potansiyel noktasının gerçek açıklamalarından birisi budur. (Bir noktaya açıklık getirmeliyim. Bu yazıda “sol” tanımlamasını kullanırken, siyasal eksenin merkezine yakın pozisyon alan ve iktidar alternatifi olmaya çalışan -örneğin sosyal demokrat olma iddiasında bulunan- siyasal odaklanmalardan söz ediyorum. Burada dile getirdiğim “sol”; bilimsel sosyalizm, Marksizm veya eşdeğer öğreti ve söylemler değildir.)

Geleneği bu bağlamda İslam’ı ve milliyetçiliği algılayamamış ve anlamamış olan reel sol düşünce, sanki bir Avrupa ülkesinde yaşarmışçasına kendini toplumun dışında bir yerde tanımlamıştır. Kötü yorumlanmış Kemalist düşüncenin 1940’lar sonrasında sol düşünceye entegre olmasıyla birlikte adeta dindar ve/veya milliyetçi insanların dışında bir sol lobi oluşturulmuştur. Bu nedenle gelenekçiler solcuları “dinsiz”, solcular da dindarları “şeriatçı” ve milliyetçileri “faşist” olarak bilmişlerdir. Özellikle sol olarak tanımlanan kesime dair ön yargıların sürdüğünü, AKP’ye yönelen destek oylarının ciddi bir bölümünün arkasında bu şartlanmanın varlığını söyleyebiliriz.

Yukarıdaki gergin görüntünün nedenlerinden birisi, reel solun Batı’ya aşırı angaje bakışı nedeniyle İslam ve siyasal İslam arasındaki farkı yeterince anlamamış ve içine sindirememiş olmasından kaynaklanmaktadır. Bugün ciddi tartışmalara neden olan türban konusunda da bu karışıklık devam etmektedir. Bir yanıyla siyasal İslam’ın bir politik isyan simgesi, diğer yanıyla Müslüman kadının demokratik talebi olan türban konusunda da sol, yeterli ve ikna edici bir cevap verememektedir. Solun cevapsızlığının ardında tabii ki, türbanın ikili yapısının anlaşılmamış olması yatmaktadır. Eğer insanların din konusundaki seçimleri bireysel olacak ise, Müslüman kadının türban seçimini bunun dışında anlamak mümkün müdür? Siyaset yelpazesi içinde taraflı ve tavırlı siyasi mücadele ile sivil toplum alanında herkesi kapsaması gereken demokrasi mücadelesinin farkını doğru kavramak gerekmez mi?

Ne yazık ki, bugüne kadar sol düşünce, (içinde Doğulu feodal unsurlar da taşımakla birlikte) genel hatlarıyla ülkemizde Batılı, daha doğrusu Batıcı bir düşünce olagelmiştir. Sol bakış, çoğu zaman kendi değerlerine yeterli önemi vermeyerek ülkenin tarihini, kültürünü, geleneğini ve inançlarını değişik türden sağ düşüncelere bırakmıştır. Bu ülkenin sınırları içinde farklılıklarıyla birlikte çoğunluğu Müslüman olan, milli kaygılar taşıyan, Doğulu özellikleri olan bir toplumun sol düşüncesi olmayı aklına getirememiş ve gerekli süreçleri gerçekleştirmemiştir. Çoğu zaman sağı bağnazlık ve gericilik ile suçlarken, solun ülkenin değerlerini anlaması gerektiğini ifade eden kesimleri de liberallikle itham etme fanatizmine düşmüştür.

Özetleyeyim. Eğer sol düşünce, örneğin yeni bir vizyon ile bu ülkede başarılı olmak istiyorsa, öncelikle sadece kendine bakmaktan vazgeçmeli. Yeni sol, öncelikle içinde yaşadığı bu ülkenin geleneksel değerleri karşısında kendini konumlandırmalı ve kendini yeniden tanımlamalıdır. Bunu yapmadığı sürece toplum açısından iktidara gelebilecek ilgi ve desteği görmeyen “öteki” olmaya devam edecektir.

Değişim ve Ar-Ge

2011-03-20T22:47:00.000-07:00

Değişim ve Ar-Ge

Gürcan Banger

Değişmeyen tek şey, değişimin kendisi... Bu nedenle çağlar boyu çocuklar, anne ve babaları ile anlaşmakta zorluk çekmişlerdir. Konuşmalarda bizim zamanımızda diye başlayan cümleleri iyi bilirsiniz. Dikkatli baktığımızda; dünyanın sadece değişmediğini, değişimin hızının da arttığını gözlüyoruz. Yaşınız 40 veya daha yukarıda ise değişimin ivmeli hızı konusunda şu örneği haklı bulacaksınız: “Çocuklarımzla olan kuşak farkımız, anne babamızla olandan çok daha büyük.”

Son 30-35 yılın ayırt edici ekonomik farklılıklarından birisi artan rekabet. İş ortamları, hiçbir dönemde rekabetin bu denli arttığı bir zaman dilimi yaşamamıştı. Rekabetin giderek daha da keskinleşmesini bekliyoruz. Yüksek rekabet ortamlarında iş yapma model ve kurallarındaki hızlı değişim de, sanayi ve ticaret mensuplarını adeta şaşkına çeviriyor.

Bir de; küreselleşme konusu var. Küreselleşmeyi sosyal ilerlemenin bir olağan durumu olarak değil de; farklı ideolojik algı dayanaklarıyla anlayanlar, bu olguya salt ideolojik açıdan bakıyorlar. Küreselleşmenin siyasi ve ideolojik boyutlarının olması, bu gerçeği anlayıp bu bağlamdaki fırsatlardan yararlanıp tehditlere karşı mücadele etmemiz gereğini ortadan kaldırmıyor. Küreselleşmeyi tümüyle ABD’nin hegemonya siyasetinin bir yönelimi olmaya indirgeyenleri, yakın geçmişte insanlık tarihinin doğal bir buluşu olan pazar ekonomisi olgusunu kabul etmemekte direnen radikal siyasetçilere benzetiyorum. Reel durum ile ideolojik beklentileri karıştırmak sıklıkla yaşadığımız bir durum… Özetle; iş dünyasını sert sarsan gelişmelerden bir diğerinin, fiziksel ve mekansal kısıt ve sınırların ortadan kalkarak piyasaların global hale gelmesi olduğunu belirteyim.

Piyasalar açısından bakıldığında daha ilginç görünümler de var. Geçmişte örneğin pazarlamacı ve satıcılar tarafından teknololojik ürün pazarını tanımlarken şöyle söylenirdi: “Biz, ne satarsak müşteriler tarafından o talep edilir.” Bugün durum değişti. Dün satıcı yönetimli olan piyasalar, bugün müşteri yönetimli hale geldi. Artık pazar koşullarını müşteriler belirliyor. Bunun nedenleri arasında artan rekabet ve başta bilişim ve iletişim olmak üzere gelişen teknolojiler nedeniyle müşterilerin mal ve hizmetlere hem fiyat, hem kalite olarak daha kolay erişmeleri yer aldı. Aynı ihtiyaca hizmet eden bir malı değişik markalar altında eşdeğer kalitede kolaylıkla daha ucuza alma imkanları doğdu.

İletişimin her anlamda gelişmesi yanında keskinleşen rekabet koşulları, hem Dünya boyutunda hem de ülke sınırları içinde küreselleşmenin beklenen sonuçlarından birisini oluşturdu. Ürün ve hizmetlerde aynılaşma başladı. Piyasalar benzer mal ve hizmetlerle doldu. Örneğin bir mağazanın önünde vitrine baktığınızda reklam yazıları ve etiketler olmasa; hangi firmaya ait bir ürünü izlediğinizi bile kestirmeniz mümkün olmuyor. Gerçekten üretilen mal ve hizmetlerin nitelikleri yanında firmaların performansları ve iş yapma modelleri de birbirini andırmaya başladı. Adeta klonlanmış (kopyalanmış) mal ve hizmetlerle çepeçevre sarıldık.

Mal ve hizmetlerin aynılaşması ise sanayi ve ticarette yeni bir yönelime neden oldu. Birbirinin aynı olan mal ve hizmetlerle piyasada var olma savaşı, firmaların fiyat kırma yarışına döndü. Çoğu zaman da işletmeler fiyat kırarak rekabet etmeye mahkûm edildiler. İşte zaman zaman “kârsız bölge” veya “sıfır kâr” olgusu olarak sözünü ettiğimiz değişimin arkasında bu macera var.

Yukarıda ekonomi için sıraladığım değişimler, insanın başka yaşam alanlarında da pek farklı gelişmedi. Aynılaşma ve rutinleşme, tüm Dünya’yı büyük bir hızla sarıyor. İşletmeler de ellerindeki “satabilmek” için yaşamın her alanında çılgınca “fiyat kırmaya” devam ediyorlar. Sanırım; bu sarmaldan kurtulmanın çaresi, herkesin kendi farklılığını yaratmayı düşünmeye başlaması...

Ar-Ge Proje Pazarı
Aynılaşma ve fiyat rekabeti sarmalı nedeniyle kârsızlık bataklığına savrulmamanın önünü açan iki sihirli sözcük var: İnovasyon (yenilik) ve ar-ge (araştırma – geliştirme). İşletmeler ya bu iki unsuru kendi yapılarının bir parçası yapacaklar ya da bunlardan yararlanmak için başka kurum ve kuruluşlardan destek alacaklar.

Bu konuda üzerine düşen görevin farkında olan Eskişehir Sanayi Odası (ESO), 10-11 Mayıs 2011 tarihlerinde Esinkap 3. Ar-Ge Proje Pazarı’nı düzenliyor. İki günlük etkinliğin ilk gününde iş dünyasının önemli isimleri ve başarılı akademisyenler tematik konuşmalar yapacaklar. Genel başlığı “Bölgesel Sanayide İnovasyon ve Ar-Ge Kapasitesini Geliştirmek” olan etkinliğin diğer oturumları “Bölgesel Sanayide İnovasyon ve Ar-Ge Kapasitesini Geliştirmek”, “Bölgesel Sanayide Yeni İş Kolları ve Yeni İş Modelleri” ve “Bölgesel Sanayide Açık İnovasyon, İşbirliği, Ortak Çalışma ve Kümelenme Kapasitesini Geliştirmek” şeklinde düzenlenmiş.

ESO’nun Bursa – Eskişehir – Bilecik Kalkınma Ajansı’nın (BEBKA) ortaklaşa düzenlediği etkinliğe Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfı (TTGV) ve Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) destek veriyor. Eksinliğin ikinci gününde akademisyenler, sanayiciler ve ar-ge ile ilgili olan diğer kurum, kuruluş ve kişiler farklı oturumlar halinde projelerini sunacaklar. Etkinliğin bu bölümü, proje sahipleri ile sanayicileri ve iş dünyasını bir araya getirmeyi hedefliyor. Böylece işletmelerimizin inovasyon ve ar-ge konusunda desteklenmeleri için bir ortak hazırlanmış olacak. Yürütücülüğü Sanayi Geliştirme Merkezi (SANGEM) tarafından yapılan Ar-Ge Proje Pazarı’na proje sunumları ile katılmak isteyenler http://www.esinkap.net İnternet adresinden gerekli bilgiyi alabilir, oradaki formu doldurarak başvuru yapabilirler.

Bu etkinlik; hem akademisyenler hem de başta sanayiciler olmak üzere iş dünyası mensupları için son derece yüksek önem taşıyor. Giderek ağırlaşan rekabet koşullarında pek çok işletme, böyle bir fırsatı değerlendirerek kendilerine hem yeni konular hem de yeni işbirlikleri bulabilirler. Bu bağlamda akademisyenlerin ve iş dünyasının (iş fikri düzeyinde, sürmekte olan veya tamamlanma aşamasına gelmiş) her aşamadaki ar-ge projeleri ile bu etkinlikte yer almaları tüm kesimler açısından gerekli ve yararlı olacaktır.

Hayaller, Duygular ve Tepkiler

2011-03-20T03:10:00.001-07:00

Hayaller, Duygular ve Tepkiler
Gürcan Banger

Parayla mutluluğu satın alamazsın. Satın aldığın sadece seni mutlu edeceğini düşündüğün araçlardır. Maddi zenginlik, kimi örneklerle mutlu olabilmek için bir kolaylaştırıcı olabilir; ama maddiyatı, mutluluğun yeter şartı olarak kabul edemeyiz. Bu nedenle bazen maddi hayallerimizin, yaşamımımızda eksik kalan mutluluğu yaratacağı gibi yanlışlara düşmemeliyiz. Mutlu olmak hayal edilecekse bunu, maddiyata bağlamamalı derim.

Kültür ve bilgi de her zaman para ile satın alınamıyor. Eğitim sistemimiz ne denli dejenere olursa olsun, bir okulu bitirebilmek için paradan fazlasına ihtiyaç var. Para yoluyla kolaylaştırılmış diplomalar, bilgi ve görgüye eşdeğer değil. Bilgi konusundaki hayaller, olsa olsa bilgiye ulaşmak için bir motivasyon olabilir. Ağır maddi koşullarda bile bilgili, görgülü ve deneyimli bir insan olmamızda bu hayaller, bizi heyecanlandırır, yönlendirir, özendirir.

Maddi varlığa sahip olunduğunda; elde edileceği konusunda en fazla hayal kurulan olgulardan bir diğeri sevgidir. Sevgi ihtiyacı içinde olan insanların bir bölümü, bu eksikliğini maddi olarak güçsüz olmasına bağlar. Güzel bir arabası, iyi bir evi, nitelikli bir yazlığı olsa sevgililerin ve sevginin ona akacağını düşünenler vardır. Bu durum, genelde yazılı ve görsel medyanın, renkli basının bizde yarattığı bir yanılsamadır. Ünlü ve zengin insanların albenili yaşamlarının renkli ve gülümseyen yanları bize gösterilerek sevginin ve aşkın maddiyatla eşdeğer olduğu yanılsaması yaratılır. Çoğu zaman biz de bu tuzağa düşeriz. Aşkı hayal etmek yerine onunla sevgiyi yakalayacağımızı sandığımız maddiyatı hayal ederiz.

Hayal kurmak, bir tür gönül sarhoşluğudur. Hayal kurmanın da tembellik gibi insanı sarıcı, alıp götüren bir yanı vardır. Eğer hayalin sınırlarını biraz fazlaca genişletirseniz, sizi bir anlamsız ve verimsiz dünyanın eşiğine götüreceğinden emin olabilirsiniz. Hayal kurmak alışkanlık yapan yönüyle dönüşü olmayan yol gibidir. Diğer yandan; eğer hayal kurmayı, bir motivasyon ve yaratıcılık unsuru olarak kullanabilirsiniz bu kez de sizi göklere çıkaracak, canınıza can katacaktır.

Çözmekte zorlandığım bir sorunla karşı karşıya olduğumda hayal kurmak, benim için bir ağrı kesici gibidir. O sıra beynimi didikleyen bir olumsuz durumdan uzaklaşmak ve kendimi zihnen dinlendirmek istediğim zaman hayal kurmayı tercih ederim. Böylece beynim nadasa bırakılmış bir tarla gibi dinlenirken, ben de kendimi söz konusu sevimsiz durum hakkında sürekli olumsuz güdülemekten kurtulmuş olurum. Dolayısıyla benim için kimi zaman hayal kurmak, bilinçli olarak olumlu konular düşünmeye zorlamaktır. Ama hayalsiz de kalmamalı…

Eleştirinin hafifliği
Eğer yumurta küfesi sırtımızda değilse en kolay işlerden birisidir eleştirmek… Hele siyasi eleştiriler yapmanın keyfine diyecek yoktur. Genel olarak önce kişiler üzerine karar verir, sonra eleştirilerimizi sıralarız. Bir yerel yöneticiden hoşlanmıyorsak örneğin, ağzıyla kuş tutsa elimizden kurtulması mümkün değildir. Eleştir eleştirebildiğin kadar! Gözünün üstünde kaşı olması bile kabahat olur. Nedense yapıcı eleştirilerin, kişileri değil; davranışları ve eylemleri hedef alması gereğini sıklıkla unuturuz. Örneğin halkın seçtiği bir milletvekilini “Sadece bizimle aynı siyasi çizgiye sahip değil” diye eleştirme hakkına sahip olduğumuzu düşünürüz.

Eleştiri, öncelikle bilgilenme ve birikim işidir. Eleştirdiğimiz işi yapan kişi, hiç kuşkusuz bunu yapmak için belli donanıma ve otoriteye sahiptir. Olayı ilk gördüğümüz biçimiyle eleştirmek, yanıltıcı olabilir. Olaya dâhil tüm faktörler üzerine bilgi sahibi olmak, araştırmak ve gerekirse uzman kişi ve kuruluşlara danışmak gerekir. Doğru olan, sağlam gerekçeler ve kanıtlar üzerine kurulmuş eleştiridir. Eğer eylemler yerine önce kişiyi eleştirmeye ve hatta karalamaya karar verdiyseniz, burada daha baştan yanlış yapıyorsunuz demektir.

Özellikle sosyal önemi olan konular başta olmak üzere eleştirinin zamanı ve mekânı konusunda özenli olmak gerekir. Genel kural olarak bir fikrin doğruluğunu, zaman ve mekândan bağımsız olarak düşünmemeliyiz. Eleştiri için de böyledir. Eleştirinizde haklı olabilirsiniz; bulgularınız doğru olabilir; ama doğru zamanda yapılmamış bir eleştiri işlerin tamamen karışmasına neden olabilir. Eleştiri yaparken kendi duygularınızın etkisinde olmadığınız doğru zaman ve mekânı seçtiğinizden emin olmalısınız, derim.

Eleştirilerin sıklıkla yanlışa düştüğü noktalardan birisi, genellemeler yapmaktır. Yukarıda belirttiğim gibi bu genellemelerden birisi, örneğin farklı siyasi görüşteki bir kişiyi, “sadece bizden olmadığı” için eleştirmeye kalkmaktır. Eğer eşinize, arkadaşınıza bir eleştiri yöneltecekseniz, “Siz kadınlar / erkekler zaten hep böylesiniz” diye başlayan bir eleştiri, daha baştan yanlışa düşmüş demektir. Yaşamın beyazdan siyaha uzanan grilikleri içinde ne bir kişi ne de bir dünya görüşü baştan aşağıya yanlış olamaz. Unutmayın ki, durmuş bir saat bile günde iki kez doğru zamanı gösterir.

Eleştiri konusunda genellemeler gibi sıklıkla hata yaptığımız alanlardan bir diğeri de benzetmeler yapmak, uygunsuz örnekler vermektir. Bir başka yanlışı işaret ederek bir olayı veya bir kişiyi yargılamak ve hatta “infaz etmek” her zaman doğru olmayabilir. Eleştirirken verdiğimiz örneklerin sağlamlığından emin olmak zorundayız. Yerel basında “Filan kentte durum böyle iken neden bizde öyle değil?” şeklindeki eleştirileri sıklıkla okuduğunuzu hatırlayacaksınız. Bu eleştirilerde çoğunlukla her kentin kendisine özgü yönleri ve özellikleri olduğu unutuluverir.

Bir sosyal ortamda, bir sivil veya siyasi örgütte, bir işletmede öne çıkmanın, itibar kazanmanın bir yolu olarak kullanılır eleştiri çoğu zaman. Kimi kişiler, başkalarını eleştirip karalayarak pozisyon yükselmesi elde etmeye çalışırlar. Kurumsallaşma düzeyi düşük örgütlerde sık görülen bir durumdur bu. Eleştiri, kişilerin örgütte veya toplum önünde popülaritelerini artırmaya çalıştıkları bir araç olmamalıdır. Ne yazık ki, siyasi yaşamımız bu hastalıktan bir türlü kurtulamamaktadır.

Özetle; konusu, içeriği ve biçimi ne olursa olsun eleştiri, yapıcı olmalıdır. Bunun aksine davrananlar, aynı saldırılara kendilerinin de muhatap olabileceklerini unutmamalılar…

Yaşam Okulu

2011-03-18T23:18:00.000-07:00

Yaşam Okulu

Gürcan Banger

Yaşamı değerlendirirken tarafsız olabilmeyi önemli bulurum. Eleştirmesine eleştiririm. Değerlendirmeler yaparım. Dersler çıkarırım. Ama söylemimi fazlaca şikâyetler üzerine kurmam. Başkalarından veya kendimden şikayet etmemin, yaşam koşullarım hakkında başkalarına sızlanmamın yararsız olduğuna inanırım. Sanırım; bir de, çok fazla sorunlarımı aktararak mutsuzluğu artırmaktan hoşlanmıyorum.

Yaşam, genelde bizim isteklerimize göre biçimlenmiyor. Yaşamımıza etki eden faktörlerin pek çoğu bizim dışımızda. Bu gerçeği kabul ederek, hayali beklentiler içinde olmak yerine daha gerçekçi uygulamalar peşinde koşmak kendimizi daha iyi hissetmemizi sağlayabilir. Olumsuz bir olay karşısında “Neden ben?” veya “Farklı olamaz mıydı?” türünde sızlanmaların, beni doğru ve sağlıklı bir ruh haline götüreceği fikrinde değilim. Kader ve alınyazısına inanıyorsanız, onun bu sızlanmalarınızı haklı çıkaracak bir mantığı yok. Şikâyet ve sızlanmalarla değerli zamanınızı ve yaşam fırsatlarınızı harcamayın, derim.

Ben, Sen ve Biz
“Sen, ben ve biz” bakış açıları. “Sen” kalıbına uygun insanlar, fazlaca çevrelerine bağımlı olarak yaşarlar. Onlar için başkalarının ne diyeceği, kendilerinin ne düşündüğünden ve yapacağından daha önemlidir. Bir başka deyişle; kısıtlara ve sınırlara göre yaşar bu insanlar. Bunlara ortayolcu dendiği de olur. Kraldan fazla kralcı denen türde karakterler de bu gruptan çıkar genelde. Herşeyleri çevreye göre tanımlanmış olduğundan şikayet ve sızlanma da adeta karakterlerinin ana belirleyicisidir.

“Ben” kalıbını muhtemelen iyi tanırsınız. Yaşamlarında hak etmedikleri ölçüde, “ben” fikri öndedir. Ondan iyisi yoktur. O, en iyisini bilir. Asla yanlış yapmaz. Herkese ona göre davranmak zorundadır. Yaşamları “ben” sözcüğü ile başlar, “ben” sözcüğü ile biter. Bu tür kişiler, çevresel faktörleri dikkate almazlar. Diğer insanların ne düşündüklerinin ve bireysel beklentilerinin fazla değeri yoktur onlar için. Başkalarının yerine düşünme ve yapma alışkanlıkları gelişmiştir. Bağımsız olma hakkına sadece kendileri sahiptir, diğerleri zaten kaynağından köledirler.

Aslına bakarsanız; tanıdığım insanları düşündüğümde en fazla yanlışın, “biz” kalıbı konusunda yapıldığını görüyorum. “Biz” kalıbı, genel olarak iki insan arasındaki ilişki olarak anlaşılıyor. O ilişkide de bir tarafın diğerinin “tapusunu alma” girişimi, “biz olmak” veya “biz olmanın haklılığı” olarak anlaşılıp anlatılıyor.

“Biz” olmak önce çevrenin, koşulların ve özellikle başka insanların farkında olmak demektir. “Biz” olmak, insanlarımızla çevremizi sevmek ve onlara saygı duymak demektir. Bireyler olarak hoşgörüyü, yaşamımızın doğal unsurlarından birisi yapmadan “biz” olmamız mümkün değildir. Bir başka deyişle; “biz” bakışını yakalayabilmek için sevgi, saygı, hoşgörü ve empatiden kaynaklanan bağlılıkla birey olmaktan kaynaklanan bağımsızlığımızı bir hamur yapabilmiş olmalıyız. Siyah ve beyaz gibi; bağlılık ve bağımsızlık bir arada var olduğunda yaşamın renkleri belirmeye başlıyor.

Hayalimdeki ve gerçek yaşamdaki
Bazen merak ederim. Sevdiğimiz insan, gerçekte var olan kişi midir, yoksa o insanın fiziksel biçiminde bizim aklımızda yarattığımız “değişe uğramış” bir figür müdür? Çoğu zaman karşımızdaki insanı olduğu gibi kabul etmek yerine genelde kafamızda, kimi zaman da zorlamalarımızla gerçek dünyada onu istediğimiz gibi oluşturmaya çalışırız. Bu nedenle sevdiğimiz, o gerçek insan mıdır, yoksa bizim kendi yarattığımız model midir; karışır gider. Eğer aklımızdakini seviyorsak bu, aslında bencilce kendimizi sevdiğimiz anlamına gelmez mi?

Eğer bir insanı değiştirerek sevmek istiyorsak, bu gibi durumlarda dürüst davranmamız da mümkün olmaz. Ona karşı şirin, sevimli ve uyumlu davranmaya çalışırken, kafamızda “tilkilerin kuyruklarını değdirmemek” için senaryolar kurarız. Onu kaybetmemek adına sözcükleri özenle seçer, anlamları bulanıklaştırır, açık konuşmalar yerine imaları çoğaltırız. Hatta gerçekler ve olayları, değiştirip saptırmasak bile karşımızdaki insana göre filtre eder; bazı yanları gözden kaçırır, üstünü örteriz.

Bir sevgi ilişkisinde doğru pozisyon bir kişi, ne kendisinden ne karşısındaki insanı kaybetmekten korkar. Baskı yaparak ya da yanıltarak kendi görüş ve yaklaşımını kabul ettirme çabasında da değildir. Sevgisini saygı ve empati ile ördüğü için kendi adımını atmakta da rahattır.

Kimdir bu insan?
Böyle bir doğru insanı tanımak çok zor değildir. Birey olabilmiş insan, kendisini pek çok biçimde açığa vurur. Öncelikle onu, yaşama olumlu bakışı ve dokunuşu ile tanıyabilirsiniz. Onun için yaşanan olumsuz olaylar, yaşamdan alınması gereken derslerdir. İlginç bir biçimde yalnız olumsuzlukları ders olarak algılamaz; iyi gelişmelerden de kendine ilkeler, yeni ve gelişmiş davranış biçimleri üretir.

Onu tanıtan özelliklerden bir diğeri, yaşam dediğimiz sistemin bir enerji kaynağı gibi davranmasıdır. Onunla geçirdiğiniz birkaç dakika içinde dahi kendinizi daha iyi hissedersiniz. Size ya neşe katar ya da yaşama sevincinizin artmasına neden olur. Kendinizi ilginç bir huzur hali içinde bulursunuz.

Nitelikli birey, yaşamı ve çevresini anlamlandıran kişidir. Onunla, o güne kadar fark etmediğiniz yeteneklerinizi, başarıyla yaptığınız halde takdir almamış işlerinizi kavrarsınız. “Neden ben?” diye soran olumsuz sorularınız, “İyi ki; ben!” diyen olumlu bir cümlelere dönüşür.

Gerçekten var mı?
Tüm bu söylediklerimden, birey olmayı becermiş insanın bir android (makina adam) ya da sibetron (bilgisayar adam) olması gerektiği yanlışına düşmeyin. Fiziksel yaşam varsa, bu yaşamda mutlaka eksikler, zayıflıklar ve hatalar vardır. Kimsenin kendini hatalardan sınırsız arındırmasını bekleyemeyiz.

İyi insanların da zaman zaman yalpalaması olağandır. Burada önemli olan doğrultudur. En ağır koşullarda bile etik ve tutarlı davranabilen insan, farklı ve nitelikli olarak algılanmayı hak etmiş demektir.

Hem iyi bir öğrenci olmalı, hem de iyi bir usta bulmalı. Yaşam, birey olabilmek için bitmeyen bir okul gibi...

Rekabet, Ar-Ge ve Siyaset

2011-03-18T02:29:00.001-07:00

Rekabet, Ar-Ge ve Siyaset

Gürcan Banger

Araştırma ve geliştirme kavramının kısa ifadesi olan ar-ge, yaşadığımız bilgi toplumunun önemli olgularından birisi. Sözcük, bir araştırma ve geliştirme ruhu yanında, örgütlerin bu yönünün geliştirilmesi amacıyla yapılmış yatırımları da ifade ediyor. Ar-ge kavramı, toplum ve devletten başlayıp ekonomik faaliyette bulunan firmalara ve sivil toplum kuruluşlarına kadar çok geniş bir tayfı içine alıyor. Son çeyrek yüzyılda teknolojideki önemli gelişmeler ar-genin önemini artırdı. Bu nedenle ar-ge kavramı, neredeyse günlük yaşamın unsurlarından birisi haline geldi.

Diğer yandan; bilişim ve iletişimde oluşan yüksek ivmeli gelişim sayesinde toplumsal aktörler arasındaki rekabet de son derece yüksek tempolara ve hacimlere ulaştı. Siyasal rekabet yanında sınai ve ticari firmaların birbirilerini dikkate alan koşusu neredeyse bir spor yarışması haline dönüştü. Özetle; ar-ge gibi rekabet de her gün artan oranda günlük iş ve sosyal yaşamımızın bir parçası olmaya devam ediyor.

İster bir firma ister bir sosyal örgüt açısından bakın; rekabet ve ar-ge arasında çok yakın bir ilgi olduğuna hiç kuşku yok. Yönetim uzmanları, bir kuruluşun kendi pazarındaki rekabet gücünü artırabilmesi için ar-ge yetenek ve kapasitesini artırması gereğinden söz ediyorlar.

Rekabet ve ar-ge arasındaki ilişkinin, bir anlamda yumurta-tavuk ilişkisine benzediği de unutulmamalı. Örneğin bir ekonomide pazarın rekabet koşullarında iyileştirmeler sağlanmadan o ekonomideki ar-ge ortamının gelişmeyeceği bir gerçektir. Çünkü ar-ge, uzun vadede dolaylı getirilerine rağmen masraflar bölümüne yazılan bir kalemdir. Özellikle kayıtdışı ekonominin yaygın olduğu durumlarda firmalar, rekabet şanslarını yükselen maliyetler nedeniyle yitirmemek için ar-ge yatırımlarına yönelmeyebilirler. Ar-ge yatırımlarındaki daralma ise toplumda ve ekonomide inovasyonun (yenilikçiliğin) güdük kalmasına neden olur. Pazarda rekabet koşullarının iyileştirilmesinin ve ar-ge faaliyetlerinin artırılmasının, ekonominin büyümesi ve istihdamın artırılması üzerinde olumlu katkıları olacağına hiç kuşku yok.

Rekabeti zora sokan unsurlar arasında çok ciddi bir sorun olan kayıtdışı ekonomi ile yeterli ölçüde mücadele etmeyen bir devlet yönetimi anlayışının, toplumda ve ekonomide yer alan aktörlerden ar-ge beklemeye de hakkı yok. Ülkenin bilimsel, teknolojik ve innovatif gelişiminin yolu, öncelikle kayıtdışı ile mücadele etmekten geçmektedir.

Özellikle ekonomide ar-ge etkinliklerinin artılmasının yollarından birisi, ekonomik işletmeler ile üniversitelerin etkileşimini ve birlikte iş yapma imkânlarını artırmaktır. Bu ortak platformlar için yaratıcı yol ve yöntemlere ihtiyacımız var. Bugüne kadar örneklerini gördüğümüz kuruluşlar arası protokollerin veya teknopark denemelerinin istenen ölçüde başarılı olamadığı ortadadır.

Dünya’da ekonomik savaş, giderek keskinleşmektedir. Gelişmişlerle daha az gelişmişler arasındaki uçurumun büyümesi tehdidini biz de giderek daha yakından hissetmekteyiz. Yeni çağı yakalamanın araçlarından birisi, toplumda ve ekonomide temiz rekabet koşullarında ar-ge ruhunu hızla geliştirmektir.

Siyasette rekabet ve ar-ge
Eğer farkında olmayı başarabilirsek yaşam, bize pek çok gerçeği öğretiyor. Bunu siyaset için de tekrar edebilirim. Dâhil olarak ya da dışarıdan izleyerek bazı siyasal partilerin neden başarılı oldukları, kimilerinin ise neden silinip yok oldukları konusunda ipuçlarını yakalayabiliriz.

Öncelikle; toplumda büyük etkiler yaratan sosyal göç olayından söz etmek gerekir. Kırdan kente göçün belli bir olgunluğa eriştiği bu dönemin getirdiği farklılıkları iyi okuyabilmek gerekir. 1970-1990 arasında kentin yeni göçmenleri olanlar, bugün ülke ve toplum şartlarına uygun biçimde kentlileştiler. Kentten, ekonomiden veya sosyal yaşamdan beklentileri ve yaşam biçimleri önemli ölçüde değişti. Bu durum, bugün kent nüfusunun büyük bölümünü oluşturan yeni kentlilere yönelik politikaların farklılaştırılmasını gerektiriyor. Önümüzdeki dönemde geleneksel içerik ve biçimlerle siyaset yapmanın alanı iyiden iyiye daralacak. Dolayısıyla siyasetçilerin acilen yeni yaklaşımlar üretmeleri gerekiyor.

Aynı nedenden dolayı eski siyasetçiler ve bürokratlar üzerine kurulmuş yeni siyasal oluşumlar, bir yandan geçmişin kişisel ve sosyal psikopatik sorunlarını yeni siyasete taşırken, diğer yandan yenileşmenin önünü de kesmiş oluyorlar. Bir başka deyişle; geçmişin cafcaflı bazı isimlerini yeni siyasal hareketlere taşımak yarar yerine zarar sağlıyor. Eğer siyasal partinin üst kadroları eski siyasetçiler ve bürokratlar ile doldurulursa, sonuçta komutanların çok, askerlerin az olduğu, yaş ortalaması yüksek ve atıl bir parti kadrosu oluşuyor.

Bizde siyaset alanının en az önem verilen alanlarının başında eğitim, kurumsallaşma ile araştırma ve geliştirme (ar-ge) gelir. Üyesi ya da yandaşı olunan partinin diğerlerine oranla hangi farklılıklara sahip olduğunu, partinin üst düzey yöneticileri bile iyi bilmezler. Partide paylaşılmış ve eğitimle yaygınlaştırılmış bir vizyon ve söylem birliği yoktur. Partinin en dinamik yandaşları bile parti söylemi konusunda had safhada bilgisizdirler.

Parti içinde ve dışında bir yarış ve rekabet olması, siyasetin doğasından kaynaklanır. Ama siyasal yarış; dedikodu, karalama ve haksız rekabet anlamına gelmez. Bir kuruluşta dedikodu türünde informel iletişimin engellenmesinin ilk ve vazgeçilmez yolu kurumsal bir yapı oluşturmaktır. Siyaset dünyamızı gözden geçirdiğimizde ise ne merkezde ne de yerel düzeylerde böyle yapılanmaların olmadığını görürüz. Dolayısıyla pek çok siyasal parti daha doğuşundan itibaren kan ve can kaybetmeye başlar.

Bizde ağzı biraz laf yapanın siyaset uygun olduğu gibi yanlış bir düşünce var. Hâlbuki siyaset, söylem ve örgütlenme gibi iki önemli boyutu olan ciddi bir kurum. Siyaseti söylem olarak bilmek yeterli olmadığı gibi sadece örgütlenme gereklerini yerine getirmek de kalıcılığı ve sürekliliği sağlamıyor.

“Bir partinin başarısı beni neden ilgilendirsin?” diyebilirsiniz. Öyle ya; kendi hata, zayıflık ve eksiklikleriyle bir parti başarısızlığa uğruyorsa bu, ona destek verenlerin dertleneceği bir konudur. Hayır; bu doğru değil. Her siyasal parti, toplum için bir umut olarak filizleniyor. Dolayısıyla her siyasal başarısızlık halkın yaşamından ve yaşam kaynaklarından bir bölümünü alıp götürüyor. Her başarısızlık, ekonomik ve sosyal yaşamdan kopup giden kaynaklar, fırsatlar ve umutlar anlamına geliyor. Bu nedenle ne biçimde yapılırsa yapılsın siyasetin kamusal bir yönü var. Siyaset alanına çıkan her aktörün bu gerçeğin farkında ve bilincinde olması gerekiyor.

İş Dünyası Konuları

2011-03-18T02:24:00.000-07:00

İş Dünyası Konuları

Gürcan Banger

Özellikle 1990’lı yılların başından bu yana Dünya dış ticareti ve Türkiye’nin konumu ile ilgili önemli değişimler yaşanıyor. Bilindiği gibi; ülkemizin dış satımı genelde geleneksel ürünlerden oluşur. 1990’ların başında sermaye mallarının dış satımı, toplam ihracatın ancak yaklaşık yüzde 2’sini oluşturmaktaydı. 2000’li yıllara geldiğimizde ise sermaye malları ihracının toplan içindeki payının yüzde 10’ların üzerine yükselmiş olduğunu görüyoruz. Bu durum, Türk üretici ve dış satımcısının Dünya durumunun değişmeye başladığının önemli göstergelerinden birisidir.

Her ne kadar bazı sorunları gizli veya açık biçimde içerse de; Türkiye’nin yabancı sermayeyi cezbetmeye başlayan bir ülke olduğu bilinmektedir. Elektrik ve elektronik ile otomotiv sektörlerinde yabancı sermaye oranı giderek artmaktadır. Uzmanlar kimyasal madde üretimi konusunda da önümüzdeki dönemde yeni yabancı sermaye girişleri beklemektedirler. Bu bağlamda “endüstri içi ticaret oranları”, yeni dönemde özellikle sözünü ettiğimiz gelişme gösteren sınaî sektörler açısından daha dikkatle izlememiz gereken göstergelerden birisi olmaya devam edecektir. Bilindiği gibi; bir ülkenin aynı endüstriye ait bir bölümünün hem dış satım hem de dış alım yapabildiği uluslararası ticaret “endüstri içi ticaret” olarak isimlendirilmektedir.

1990’lı yılların ortalarından bu yana; Türkiye’nin durumunun rakip ülkelerle karşılaştırması, gelişen sektörler açısından Türkiye adına bazı fırsatlar ve rekabet avantajları doğurmaktadır. Diğer yandan Türkiye enerji fiyatları açısından OECD ülkeleri arasında en pahalı ülkelerden birisidir. Çin gibi gelişen ekonomilerle kıyaslandığında bu ciddi bir handikap olarak görünmektedir. Benzer şekilde işçilik ücretleri içinde kamu payının aşırı yüksekliği bir diğer önemli handikap olmaya devam etmektedir.

Benzer bir sorun, kurumlar vergisi alanında gözlenmektedir. Türkiye’nin AB dış pazarındaki rakipleri Rusya, Romanya, Bulgaristan, Macaristan, Polonya ve Malezya gibi ülkelerdir. Bu ülkelerde kurumlar vergisi oranının daha düşük olması, Türk sanayici ve ihracatçıları açısından ağırlık yapan bir unsur olarak algılanmaktadır.

Sanayi ve dolayısıyla ekonomi, kendi ayakları üzerinde dikilip yürüyebilmelidir. Ama bir ülkenin ekonomisinin ilerlemesinin topyekün bir birliktelik olduğunu da unutmamak gerekir.

Kurumsal Sosyal Sorumluluk
Bu sıralar üzerinde çalıştığım yönetişim konusu nedeniyle sorumluluk ve hesap verebilirlik kavramlarını sıklıkla anıyorum. Sorumluluk konusu iki başlık altında ele alınıyor: Mali sorumluluk ve sosyal sorumluluk… Bu iki kavramdan birincisi topluma karşı mali açıklığı ve sorumluluk almayı, ikincisi ise siyasetin yaptıklarından dolayı topluma karşı sorumlu olmasını anlatıyordu. Bu kavramları isimlendirmeden de; çok önceden beri dürüst ve ahlaklı siyasetçiler olarak yaşamlarında bu ilkeleri uygulayan kişiler bulunduğundan eminim. Ama bir isim vererek o kavramı işaret ettiğinizde, daha farklı biçimde anlaşıldığı ve algılandığı da bir gerçek…

Son zamanlarda bu iki kavramdan sosyal sorumluluk ile ilgili olanı, başta şirketlerle ilgili olmak üzere kamu birimlerini ve sivil toplum kuruluşlarını içine alacak biçimde daha yaygın kullanılmaya başladı. Bu sıralar şirketleri kast eden her kavramda olduğu gibi, başına bir sözcük eklemesi ile “kurumsal sosyal sorumluluk (KSS)” adını aldı.

Kısaca tanımlamak gerekirse; kurumsal sosyal sorumluluk (KSS), şirketlerin daha iyi bir toplum ve yaşanabilir sağlıklı bir çevre için gönüllü olarak katkıda bulunmaları biçiminde anlaşılıyor. Çevre bilincinin yaygınlaşmaya başladığı 1980’li yılların başına ait “Kirleten öder” sloganının biraz daha geliştirilmiş şekli olarak da düşünebilirsiniz.

KSS kavramı, bir toplum içinde yaşayan şirketlerin de devlet ve bireyler gibi sorumlulukları olduğunu, sadece üretip satarak varlık nedenlerini yerine getirmiş olmayacaklarını ifade ediyor.

Çağdaş niteliklere sahip şirketlerin yerine getirmesi gereken belli başlı sorumluluklardan söz edebiliriz. Örneğin şirketler yaşayabilmek için verimli ve karlı olmak zorundadırlar; bu, onların birinci sorumluluğudur. İkincisi; devlet, şirketlerin yasalara uygun davranmasını ister. Yasalara uymak da şirketlerin sorumluluklarından birisidir. Üçüncüsü; çağdaş şirketler, yasalarla belirlenmemiş bile olsa toplumsal kalıp ve beklentilere uygun biçimde ahlaklı olmak zorundadırlar. Son olarak; şirketler, toplumsal sorunların çözümü için gönüllü katkıda bulunmak zorundadırlar. Bu son sorumluluk anlayışına “kurumsal sosyal sorumluluk (KSS)” adı veriliyor.

Dünya’da ilginç KSS örnekleri ile karşılaşılabiliyor. Kentlerimize dönüp baktığımızda; yerel KSS örnekleri bulmaya çalıştığımızda fazlaca yaratıcı uygulamalarla karşılaşmıyoruz. Yapılan uygulamaların pek çoğu, geleneksel hayırseverlik örneklerini aşamıyor. Zaman zaman çevrecilerin ve ilgili kamu birimlerinin zorlamasıyla bir miktar fidan diken şirketler oluyor. Liste kabarık olsun diye, spor kulüplerine destek veren az sayıdaki şirketi de sayalım bu arada. Bir de; iyi havalarda “şarkı-türkü belediyeciliğine” zoraki sponsor olan meçhul şirketler var. Tabii bu sponsorluk, kurumsal sosyal sorumluluk örneği sayılırsa…

Tarih ve İletişim

2011-03-16T00:32:00.000-07:00

Tarih ve İletişim

Gürcan Banger

Küçük yaşlarda dersleri öğretmenlerle seviyoruz. Nitelikli ve sevecen bir öğretmenin dersi de aklımızda sıcak anılarla kalıyor. Hatta meslek edinmemizde bile böylesi öğretmenlerin etkisi oluyor. Muhtemelen yitirmiş olduğum tarih öğretmenlerimin arkasından konuşmak istemem; ama o yıllarda tarih dersini bir ezber dersi olarak tanımamda yanlış giden bir şeyler olduğu da gerçek.

Şimdi o okul yıllarımdaki gibi düşünmüyorum. Tarihe olan ilgim, geçen yıllarla birlikte gelişti. Özellikle yerel tarih konusunda ciddi bir bilince sahip olmaya başladığımı düşünüyorum. Önemli bulduğum bilim insanlarından birisi olan Prof Dr. İlber Ortaylı, “Tarih, bizim kör noktamız” diyor. Gerçekten bu konuda çok haklı… Yıllar önce beni yanlış kanılarla kendinden uzaklaştıran tarih, bugün yakınına çağırıyor. Bugün onu daha iyi öğrenmeye, daha iyi anlamaya çalışıyorum. Bu toplumu dönüştürmek için bu tarihi çok daha iyi bilmek ve anlamak gerektiğine inanıyorum.

Bizimki gibi bir ülkede ideolojik ve siyasi zorlamalar arasında tarihin gerçeğini bulmak kolay değil. Herşeye kuşkuyla baktığınızda da ayağınız yere değmiyor. Uyanıklık ve farkındalık gerekiyor doğruyu yakalayabilmek için. Hatta zaman zaman insanın kendisine bile taraf olmaması gerekiyor.

Yerel tarihi, bu ülkenin ve toplumun genel tarihinden söküp ayırmak mümkün değil. Her şey yoğun biçimde içiçe. Ama gene de yerel tarih daha fazla ilgimi çekiyor. Bunu, postmodern salgına yakalandığım biçiminde yorumlayanlar olabilir. Bildiğiniz gibi; son 35-40 yılda insanlar, altkimliklerini hatırlayıp önemser oldular.

Tarih, bir ölü geçmiş değildir, bugün yaşayan onun çiçekleridir. Bu nedenle bugünü anlamak isteyen, öncelikle dünü anlamalıdır. Her gün yaşam yeniden kurulur ama unutmayalım ki, daima dünün temelleri üzerine. Bugün geleneğe, ulusal ve toplumsal değerlere bakışımızdaki anlamsızlaşmayı, tarihe ve geleneğe bakışımızdaki yozlaşmadan ayrı düşünemeyiz. Tarihin tahrif edildiği, tarih öğretiminin sulandırıldığı tüm dönemlerde değerler ve anlamlar da yozlaşmıştır.

Tarihi ve geleneği sevmek, ona tapınmak olmamalı. Geçmişe tapınmanın, ona sevgi veya saygı ile karıştırıldığı pekçok örnek bulabilirsiniz. Geçmişin doğru kavranarak sağlıklı bir geleceğe oturtulması, ona olan doğru duygu ve düşüncelerle yaklaşarak gerçekleşebilir.

Tarihle geleceği bir arada düşünebilmek, doğru bir dünya kurabilmek için zorunludur. Tarihi ve geleneği öğrenmeye ne zaman başlasak geç kalmış sayılmayız. Tarihi bilmemenin ve öğrenmemenin gerekçesi, kötü okullar ile bilinçsiz ve fanatik öğreticiler olmamalı. Bir de; cehaletle geçmişe özenenler tabi…

İletişim
İletişim, “duygu, düşünce veya bilgilerin mümkün olan her türlü yolla başkalarına aktarılması” demektir. “Nedir iletişim araçları?” desek, “az okur - az yazar” olanlarımız bile bunların arasında gazeteyi sayar. Gazetede yazı yazan insanlar, bu iletişim aracını kullanarak düşünce, görüş ve bilgilerini diğer insanlara aktarırlar. Gazeteci, muhabir veya köşe yazarı olan kişi yazar, okuyucu da okur. Bu nedenle bu iletişim kanalının daima gazete yazarından okuyucuya doğru işlediği gibi bir yanılsamaya düşeriz. Gerçekte okuyucunun yazarı okuması, onun görüşlerini öğrenmesi, bu tür iletişimin sadece bir yönüdür. Diğer yönü ise okuyucunun yazara tepki vermesidir. Yazar için bu kanalın en ilginç yanı da budur kanımca…

Gazete gibi geniş insan topluluklarına hitap eden bir organda yer aldığınızda; ilk günler, sizin için yazdıklarınız hakkında ne düşünüleceğini merak ettiğiniz heyecanlı zamanlardır. Ya tepki gelir ya da gelmez… Gelmezse bir süre bunun nedenini merak edersiniz; ama zamanla günün hayhuyu içinde bu merakınız törpülenir gider.

Birkaç tür okur vardır. Bazıları, yazının başlığındaki isminizden ve varsa resminizden sizi tanır bilir. Muhtemelen sizi önceden tanıdığından, bir vesile ile karşılaştığınızda gazetede yazmakta olduğunuzu bildiğini ifade eder. Ama siz, bu okurun sizi okuyup okumadığını bilemezsiniz. Okuma yazma oranının bizimki gibi düşük olduğu toplumlarda muhtemelen okumuyordur da. Bir gazete yazarıysanız eğer, bu tanıdığınızın sözlerini sizi tanımaktan gurur duyduğu anlamına yorumlayın. Ona dün veya bugün yazdıklarınız konusunda fikrini sormayın; muhtemelen okumadığı için karşılıklı mahcup olabilirsiniz.

İyi ve dikkatli okuyucunun önemli bir bölümü sessizdir. Gazeteye gelmez, sizi telefonla aramaz, olumlu veya olumsuz görüş bildirmez. Bu da sizin talihsizliğinizdir. Sanırım, bir yazarın en çok ihtiyaç duyduğu okuyucu görüşleri, bu kesim insanlara aittir. Erişilebilse bu görüşler, yazarın gelişmesinde önemli bir yer tutar. Ama doğrusu her yazar gibi ben de okuyucu tepkilerini almaktan mutlu olurum. Benim gibi yazmayı bir geçim değil; ama bir yaşam biçimi olarak algılayan pek çok kişi için de durum böyle olmalı.

İlgili bir okuyucunun bir yazara katabileceği çok fazla katkı olduğuna eminim. Yazarla okuyucunun ilişkisini, üniversitede ders verdiğim sıralardaki öğretmenliğime benzetiyorum. Öğrenciler “Bize ne çok şey öğretiyorsunuz” dediklerinde ben de onlara “Ben, sizden size öğrettiğimden fazlasını öğreniyorum” derdim. Hala da bu görüşteyim. Gazetede yazdığım köşe yazılarının anlamı da bu, benim için. Yazıyorum ve okuyucular bana yazdıklarımdan fazlasını öğretiyorlar. Onlarla tanışmak ve görüşmek, her zaman ufkumun açılmasına, yeni ve farklı görüş açıları geliştirebilmeme yardımcı oluyor.

Bir okurdan bir e-posta almak, telefon aracılığı ile onun görüşlerini dinlemek, bilgilenmeniz amacıyla elindeki belge ve dokümanları sizinle paylaşması, karşılıklı konuşmada görüşlerini ifade etmesi keyifli bir yazı yazmanın yanında iyi bir dost kazanmanın da tadına vardırıyor sizi. Sözün kısası; iletişimi öğrenmeye devam ediyorum.

Yeni Dünya ve Nitelikli İşgücü

2011-03-14T22:04:00.001-07:00

Yeni Dünya ve Nitelikli İşgücü

Gürcan Banger

Bilgi, son 30-35 yılda gerçekten çok değerli hale geldi. Bilişimin bu denli önemli olmasının nedeni, bu değerlenme ile açıklanabilir. Tabii ki bilgi kendiliğinden değerli hale gelmiyor; bilgiye sahip olmayı ve onu üretim - yönetim süreçlerinde kullanmayı değerli yapan olaylar yaşanıyor.

Küreselleşmenin doğal etkilerinden birisi olarak bir noktada üretilen yeni bilgi, Dünya’nın başka köşelerine kolaylıkla ulaşıyor. İletişimdeki gelişmeler, teknolojik bilginin yanında ürün ve hizmetlerin fiyat ve kalite bilgilerine de kolayca ulaşılmasını sağladı. Küreselleşme ile küçülen Dünya ölçeği, satıcılar için erişim mesafesini kısaltırken müşterileri de ürün ve hizmetlere yaklaştırdı.

Üretici şirketler açısından bakıldığında artık kaliteli ürün yapmak yeterli değil. Hatta “Biz kaliteli ürün ve hizmet sunuyoruz” demek de bir imaj unsuru olmaktan çıktı. Artık her ürün, pazarda yer alabilmek için kaçınılmaz biçimde kaliteli olmak zorunda… Bu nedenle mal ve hizmet üreticileri, olağanlaşan kalite anlayışı yanında kendilerine başka farklılık alanları bulmak zorundalar. İşte bilişim ve iletişim alanındaki yüksek teknolojiye olan ihtiyaçların bir nedeni de bu farklılığın yaratılması ihtiyacı.

Yüksek teknoloji derken, bu bağlamda yüksek nitelikli iş görme (know-how) ve yönetim yaklaşım ve tekniklerini de anlamak gerekli. Bir şirketin sadece yüksek teknolojiye yatırım yaparak istediği yüksek noktaya ulaşması mümkün değil. Bu amaçla kendi içindeki iş yapma ve yönetme biçimlerini de yenileştirmek (inovasyon yapmak) zorunda… Dün bilgi işlem veya bilişim olarak isimlendirdiğimiz şirket birimlerinin yerine “bilişim yönetişimi” gibi kavram ve kurullardan söz etmemizin ardında bu yeni anlayışlar var.

Artan rekabet koşullarını karşılamak üzere üretim ve yönetim yaklaşımlarını iyileştirmenin ana noktalarından birisi de şirketin insan kaynaklarına yatırım yapması. İnsan malzemesini geliştiremeyen bir kuruluşun, teknoloji yatırımı ile doğru yükselişi yakalamasını bekleyemeyiz.

Özetlersek; iş anlamında yeni dünyayı tanımlayan üç ana faktör var: Yüksek teknoloji, insan kaynaklarına yatırım ve yeni iş yapma model ve tekniklerinin geliştirilmesi. Bunlardan birisini gözden kaçırarak çağdaş başarıyı elde etmek mümkün değildir.

Yukarıda sözünü ettiğim her üç faktör de üzerinde çalışılması, emek verilmesi ve kaynak harcanması gereken konulardır. Bunlar, şirketlerin içyapılarında kendiliğinden gelişmezler. Kendiliğinden olan, çürüme ve yozlaşmadır.

Bugün ülkenin yaşamakta olduğu zorlukların neredeyse tamamına yakın olanının altında, yukarıda sözünü ettiğimiz değişimi sağlamak üzere aklın egemen olmayışı yatmaktadır. Yeni dünyada akılsız olmak ise yok olmayı tercih etmek demektir.

Nitelikli İşgücü
Çin konusunda kopan gürültünün temelinde üretimin ana unsurlarından iki tanesi var: İşgücü ve enerji. Özellikle işgücü maliyetlerinin yüksek olduğu ülkelerde emek yoğun üretim tesislerinin başka ülkelere kaydırılması eğilimi sürüyor. Çin, bu ülkelerden sadece birisi…

Sanayi için hangi ülke ucuz emek ve enerji teklif ederse yatırımcı sermaye o ülkeye kayma eğilimi gösteriyor. Avrupa’da işgücü yoğun ülkelerin tesislerini hızla kaydırmaya başladıkları ülkeler arasında Polonya, Romanya dikkati çekiyor. Bu sürecin artarak Bulgaristan ve Ukrayna ile devam edeceği anlaşılıyor.

İşsizlik sorununu etkin biçimde yaşayan ülkelerden birisi olarak Türkiye de bu tesis kaydırmalarından kendi nasibini almak istemektedir. Fakat emek yoğun sektörlerin kendilerine daha uygun yeni yerleşim yerleri ararken dikkate aldıkları tek faktör emeğin fiyatı değildir. Öncelikle siyasal istikrar önemle dikkate alınıyor. Diğer kriterler arasında sosyal hakların ucuza mal olması, çalışma saatlerinin ucuza uzatılabilmesi ve en önemlisi işgücünün niteliği geliyor. Gelişmiş ülkelerden kaçmak isteyen üretim ve istihdam olanaklarını yakalayabilmek için işgücü kalitemizin yükseltilmesi kaçınılmaz görünmekte.

Sanayi için işgücü kavramı, mühendisten düz işçiye kadar olan bir emek dizilimini ifade ediyor. Bu bağlamda yönetici olduğu kadar bizzat üretimin içinde yer alan mühendislerin özel bir önemi var. Bu bağlamda “Gerçekten gelişmiş ülkelerden kayan üretim tesislerinin yükünü kaldırabilecek nitelikte mühendislerimiz var mı?”, “Üniversitelerimiz bu nitelikte mühendisleri yetiştirmek için gerekli biçimde donatılmış mı?” soruları zihinleri ciddi anlamda meşgul ediyor.

Mühendis arayan işletmelerin verdikleri ilanlara baktığımızda mühendis yetiştirme kalitemiz hakkında ilk ipuçlarına sahip olmaya başlıyoruz. Genelde ilanlarda istenen mühendis kalitesi, bir elin parmaklarını geçmeyen üniversite isimleri ile sınırlanıyor.

Üniversitelerimizin genelde bilim ve araştırma kuruluşları olmaktan çok, öğretim kurumları niteliğine sahip olduğunu biliyoruz. Üniversitelerde yapılan bilimsel araştırma ve yazılan makale sayılarına bakıldığında bu gerçek, kendini ele veriyor. Diğer yandan üniversitelerimizle yüksek okullarımızın teknik eleman yetiştirmedeki başarısından da kuşku duyduğumuz noktalar pek az değil. İstihdam açısından bakıldığında; ismi “iyi” olarak bilinen üniversitelerden birinin mezunu olmayan genç teknik eleman, güçlü üretim şirketlerinde iş bulmakta ciddi zorluklarla karşılaşıyor.

Başta mühendisler olmak üzere, teknik elemanların istihdam edildikleri yerler açısından bakıldığında da ilginç manzaralar var. Bazı işletmelerde mühendisler, sadece işletmeyi zorunlu tutan mevzuat veya iş bağlantıları nedeniyle göstermelik görevler yapıyorlar. Diğer yandan yurtdışına açılmaya çalışan küçük ve orta ölçekli işletmeler ise nitelikli mühendis ve teknik eleman bulmakta zorlanıyorlar.

Bugünün dünyasında mühendislik kalitesi, teknik bilgi yanında tanımlayan yabancı dil ve bilgisayar bilgisi gibi başka unsurları da içerecek şekilde donanmak zorunda. Ana dil yanında giderek tek yabancı dil de yetersiz kalmaya başladı. Bu noktayı genç insanlar kadar onların eğitimini üstlenen kişi ve kuruluşlara da hatırlatmak isterim. Özetle; bugünün iş dünyasında var ve sürdürülebilir olabilmek için gerçekten kaliteli, akıllı, çevik ve esnek olmak gerekiyor.

Kentin Markalaşma Süreci

2011-03-14T02:56:00.000-07:00

Kentin Markalaşma Süreci

Gürcan Banger

Kentler için kaynaklar sabit kalır, hatta azalırken yeni ihtiyaç alanlarının oluşması, kent turizmi fikrini ciddi biçimde ön plana çıkardı. Dünya’da olduğu gibi ülkemizde de kentler, turizm gelirleri yoluyla yeni kaynak yaratma çabasına girdiler.

Bilindiği gibi; turizm öncelikle tanıtım demek… Dolayısıyla kentin tamamının bir turistik ürün olarak ele alındığı kent turizmi, kentin tanıtılması anlamına geliyor. Kentsel tanıtımın süreklilik kazanması için ise kentin markalaşmasını da içeren “yer markacılığı” kavramı geliştirilmiş.

Yer markacılığı, marka ile ilgili bir kavram, strateji, yöntem ve tekniklerin kentler için kullanılması anlamına geliyor. Özet olarak; kapsamında ilgili kentin güçlü, olumlu ve farklılık yaratan yönlerinin bir marka olarak öne çıkarılması var.

Eğer ele alınan kentin gerçekten bir marka değeri varsa, böylece tanıtımda süreklilik yolunda ciddi bir adım atılmış oluyor. Marka olarak kentin, gelecekte de yaşayanlara kentsel kalite güvencesi verdiğini unutmamak gerekir.

Farklılık yaratmak
Bir ürünün marka olması için mutlaka çok üstün özelliklere sahip olması gerekmez. Marka olma süreci, kaliteli olma süreci ile her zaman çakışmak zorunda değildir. Bir kentin marka olması için öncelikle kendi farklılığını yaratması gerekir. Tabii ki farkı yaratmak için öncelikle kentin kendini bilmesi, tanıması gereğini unutmamalıyız.

Bir kentin marka olması, onun çok güçlü bir sanayiye veya ticaret yapısına sahip olması anlamına gelmez. Bir kentin marka olması, insanların o kenti diğerlerinden ayırarak bilmeleri, tanımaları anlamına gelir. Markalaşma sürecinde gerçekleştirilmesi gereken budur.

Bir kentin marka olması, tabii ki tek bir kişinin veya bir kuruluşun yaratabileceği bir süreç de değildir. Marka olmak, bir kentte yaşayan herkesi ilgilendiren bir olgudur. Marka olmak için kenti oluşturan insan güçlerinin aynı doğrultu ve yönde bir bileşke kuvvet oluşturmaları gerekir. Özetle; bir kenti marka yapma süreci, kentte var olan paydaşların katılması ve güç birleştirmesi demektir.

Markalaşma süreci, kentin tamamını örten bir kimlik yaratma sürecidir. Bu nedenle kişi ve kuruluşların kendilerini egolarından arındırarak kent kimliğinde eritmeleri gerekir.

Yer markacılığı
Yer markacılığı kavramının marka kavram, strateji, yöntem, teknik ve iletişim yaklaşımlarıyla elde edilen bilgilerin, yerleşimlerin geliştirilmesi için kullanılan bir markacılık disiplini olduğunu hatırlatayım. Özetle; iyi bilinen markacılık yaklaşımları, kentlerin marka haline getirilmesi amacıyla kullanılıyor.

Bir kentin marka olmasını doğrudan tarihsel ve kültürel değerlerle bilinen turizm türlerine bağlamamak gerekir. İlgi konusu kent, bir eğitim kenti, bir ticaret kenti, bir sanayi kenti veya bir eğlence kenti olarak da marka olabilir.

Ne yapılmalı?
Bir kentin markalaşma sürecinde atılacak adımlardan birisi, o kentin yerel potansiyelini, var olma amaçlarını ve tabii ki farklılıklarını kentli yurttaşlar ve ziyaretçiler için açık ve bilinir hale getirmektir.

Yer markacılığının ilkelerinden bir diğeri içtenliktir. Bu nedenle yapılan markalaşma çalışmaları, o kentin gerçeğini olduğu gibi ortaya koyabilmelidir. Gerçekçilik ve içtenlik, bir kenti marka yapmak isteyen sürecin vazgeçilmez iki ilkesidir.

Değişik vesilelerle kentsel vizyon kavramını duymaya başlamamızdan memnun oluyorum. Eskişehir, kendiliğinden büyür olmaktan çıkıp akla bağla büyüme sürecine doğru bir ilerleme gösteriyor. Bu ruh, markalaşma süreci için de önemli. Çünkü markalaşma sürecinin diğer ilkeleri arasında güvenilirlik, sürdürülebilirlik unsurlarıyla donanmış bir vizyon ihtiyacı var.

Bir kent ortak değerler bütünüdür. Dolayısıyla kent markalaşması çalışması da bir kente ait tüm ekonomik, sosyal ve psikolojik ortak değerleri içermek zorundadır. Marka, oluştuktan sonra olduğu gibi kalan bir kavram değildir. Kentin gelişmesi markanın da ilerlemesi anlamına gelir. Bu nedenle kent mekanizmalarının kentsel kültürün, sanatın, eğitimin önünü açması ve başarılı kentsel çalışmaları ödüllendirmesi lazım… Olabildiğince özenti, taklit, kopya ve değersiz olandan kaçınarak ilerlemek gerekiyor. Bir kent markası, sadelik ile zenginliği bir arada ama anlaşılabilir biçimde sunabilmeli. Anlaşılamayan zenginliğin marka olma yolunda fazla katkısı beklenemez.

Son olarak; markalaşma süreci kent içinde ve dışında, ülke içinde ve dışında (başta insan kaynakları olmak üzere) var olan güçlerin bir araya getirilmesini gerektirir. Buna bağlı olarak da uzun vadeli plan ve programların (aceleci ve kısa vadeli olanlara oranla) tercih edilmesi akla uygundur.

Yerel kaynaklar
Yaşam tarzına sinerek gerçekleşecek yer markacılığı kavramının hedeflenmesiyle yerel kaynaklar sürdürülebilir bir süreçle verimli kullanılacak, insana yatırım ön plana çıkacaktır. İnsanların memnuniyeti üzerine kurulacak olan sistemde her birey kişisel sorumluluğunun da idrakine varacaktır.

Toplumsal bütünleşmeyi sağlıklı hale getirmek için, bireysel katılımdan toplumsal katılıma geçiş sürecini iyi özümsemek gerekecektir. Mevcut durum ve alışkanlıklar dikkatle ele alınacak, olumluların geliştirilmesi, olumsuzlukların iyileştirilmesine geçilecektir. Yani eldeki veriler gerçekçi bir yaklaşımla değerlendirmeye tabi tutularak planlama sürecine geçilecektir. Etkin planlamayla organize edilen kaynaklar doğru yönlendirmelerle biçimlenecek, iç ve dış dinamiklerin etki ve katkısıyla doğal süreçte eğitim ve tanıtımında desteğinde şekillenecektir.

Sorunların çözülmesinde, yeniliklerin adaptasyonunda küme çalışması hedeflenecek, Kalite beklentilerini markalaşmak suretiyle karşılamak amacıyla kalitenin kontrolü ve gelenekselleştirilmesi çalışmalarına bir örgütlenmeyle geçilecektir.

Oluşturulacak örgütlenmenin en üstündeki yönetimden en alt kademedeki bireylerin beklenti ve katkıları doğrultusunda herkesin iş süreçlerine en geniş ölçüde katılımını temel almak zorundadır. İşte burada ortaya çıkan en önemli ve bağlayıcı unsur, kültürel birliktelik ruhunu özümsemek olmalıdır. Çünkü kültür bir organizasyonda tüm bireyler tarafından paylaşılan değerler bütünüdür.

Asıl olan şu ki; toplumsal talep ve beklentiler doğru süzgeçten geçirilmeli; “emek hamuru, takdir fırını” yaklaşımıyla kalite öncelikli, sürekli gelişime açık denetim mekanizmasıyla önce insan anlayışı benimsenmelidir. Organizasyon için birey kalitesinin geliştirilmesi, tam katılım, takım çalışması ve üst yönetimin liderliği örgütlenmenin temel hatlarını oluşturmalıdır.

Milgram, Otorite, Şiddet ve Medya

2011-03-13T08:19:00.000-07:00

Milgram, Otorite, Şiddet ve Medya

Gürcan Banger

Stanley Milgram ve arkadaşları tarafından gerçekleştirilen deney, ABD’de New Hafen kentinde bulunan Yale Üniversitesi Psikoloji Bölümü’nde gerçekleştirilmiş. Deney 1961’de başlatılmış. Milgram, bu deneyden ilk kez 1963’te “Anormal ve Sosyal Psikoloji” isimli bir dergide söz etmiş. Deneyin ayrıntıları ve sonuçları ise ilk kez 1974’te yayınlanan “Otoriteye İtaat: Bir Deneysel Görünüm” isimli kitabında yayınlanmış.

New Hafen ve çevresinde yaşayan 20-50 yaş arası ABD’li erkek yurttaşlara hitaben bir gazete ilanı verilmiştir. Deneklerin söz konusu bilim kuruluşundaki “insan belleği ve öğrenme yetisi” konusunda bir deneye katılacakları belirtilmiştir. İlanda ayrıca katılan herkese 4 dolar dolayında bir ücret ödeneceği ifade edilmiştir.

Deneye kimler başvurdu?
Denek olarak seçilen kişiler şöyle dağılmıştır: İşçiler yüzde 40, beyaz yakalılar yüzde 40 ve serbest meslek sahipleri yüzde 20. Deneyin yukarıda sözü edilen “insan belleği ve öğrenme yetisi” ile ilgisi olmadığı halde katılan deneklerin bundan bilgisi yoktur.

Fakat deney, katılımcı deneklere şöyle açıklanmıştır: “İnsan belleği ve öğrenme yetisi konusunda pek çok teori var. Öğrenme konusunda en etkili yöntemlerden birisi cezalandırmadır. Bu deneyde cezalandırma yöntemi araştırılacaktır. Siz, atılımcıların bu deneyde hiçbir sorumluluğu yoktur. Siz sadece söylenenleri yapınız. Sorumluluk Yale Üniversitesi’ne aittir.”

Uygulama
Milgram ve arkadaşları tarafından kurgulanan deneye üç kişi katılmaktadır: 1- Öğretmen (seçilen denek), 2- öğrenci, 3- deney sorumlusu (ki otoriteyi temsil ediyor). Milgram’ın ekibinden olan deney sorumlusu, seçilen deneklerden iki tanesini bir odaya almakta ve birisinin öğrenci, diğerinin öğretmen olacağını, bunu da kura ile belirleyeceklerini söylemektedir. Deneklerden birisi, iki karttan birini seçmektedir. Aslında her iki kartta da öğretmen yazmaktadır ama denekler bunu bilmemektedir. Diğer kartın açılmasına izin verilmediğinden durum deneklerce anlaşılamamaktadır. Dolayısıyla kartı seçen kişi öğretmen, diğeri ise öğrenci olmaktadır.

Aslında öğrenci olan kişi, gerçekte deneklerden birisi değil, Milgram’ın ekibinden bir araştırmacıdır. Ama öğretmen olan denek bu durumu bilmemektedir.

Deney odasında aslında Milgram ekibinden olan öğrenci, bir elektrikli sandalyeye bağlanacaktır. Öğrencinin elleri, ayakları, başı ve bedeninin değişik yerlerine elektrik ileten elektrotlar bağlanmıştır.

Öğretmen konumundaki gerçek denek, bir elektrik kumanda masasının başına geçecektir. Masada elektrikli sandalyedeki öğrenciye elektrik gerilimi uygulamak üzere ayarlanmış düğmeler bulunmaktadır. Gerilim düzeyi, 15-30-45 gibi düşük değerlerden 450 volt değerine kadar ayarlanmıştır. Gerilim ayarı yapan düğmenin üzerinde 250 volta kadar tehlikeli, daha sonrası için çok tehlikeli ve 450 volt için öldürücü yazılmıştır.

Öğretmenden öğrenciye değişik konularda bir dizi sözcük okuması istenmektedir. Daha sonra elektrikli sandalyeye bağlı öğrenci, bu sözcükleri aynı sırada tekrarlayacaktır. Yanlış yapması durumunda öğretmen, artan gerilim değerlerinde olmak üzere öğrenciye elektrik verecektir.

Aslında öğretmenin kumanda masası ile öğrencinin bağlandığı elektrikli sandalye arasında bir elektrik bağlantısı yoktur. Yapılanların hepsi düzmecedir. Sandalyeye bağlı öğrenci, sadece aktörlük yapmaktadır. Zaman zaman sorulan soruları bilemeyerek öğretmen konumunda deneği tahrik etmektedir. Sadece zavallı denek, olup bitenin farkında değildir.

Deneyde neler oldu?
Deneyde gözlenen durum şöyledir. Öğretmen, kolaydan zora doğru öğrenciye sözcük dizileri sormaya başlamıştır. Öğrencinin ilk hatasında en düşük kademe olan 15 volt ile cezalandırılmıştır. Kademe artırıldıkça öğrenci, rol gereği daha çok acı çekermiş gibi davranışlarda bulunmuştur.

Yapılan gözlemler, deneye katılan deneklerin pek çoğunun düğme üzerinde tehlikeli yazdığı halde elektriği 150-180 volta kadar artırmakta hiçbir sakınca görmedikleri yönünde olmuştur. Bazı denekler ise 200 volt mertebesine ulaştığında odada bekleyen deney görevlisine devam edip etmemesi gerektiğini sormuş, “devam edin” talimatını alınca sorgulamadan devam etmişlerdir.

Hatta bir öğretmen deneğin, öğrencinin gerekli “acı duyma” cevabını vermediği düşüncesi ile kabloları ve bağlantıları kontrol ettiği görülmüştür.

Neden?
Deney sonunda deneklere neden bu şekilde davrandıkları sorulduğunda kendilerine böyle söylendiği cevabını vermişlerdir. Bir deneğe “Yapmasan olmaz mıydı?” diye sorulduğunda “Böyle yapmam için para verdiniz” cevabı alınmıştır.

Milgram deneyi Dünya psikoloji literatüründe büyük yankılar yaratmış, önemli bir deneydir. Deneyin devamında tartışılmak üzere pek çok soruya neden olmuştur. İnsanların otoriteye koşulsuz boyun eğmelerinden insanın ruhunda şiddet duygusunun doğuştan var olup olmadığına kadar sayısız soru gündeme gelmiştir.

Otorite ile özdeşleştirme
Yapılan araştırmalar, bazı kişilerin kendilerini baba gibi sert ve otoriter tipteki kişilerle özdeşleştirdiklerini göstermiştir. Bu eğilimin en çok ilgisini çeken kişilikler arasında Hitler türünde tiplemelerin yaygınlığı göz çarpmıştır.

Buradan hareketler, görsel medyada sıklıkla örneklerini gördüğümüz mafya dizilerinin de benzer bir etki yaptığını söyleyebiliriz. Küçük bir hatırlatma. Ünlü dilbilimci ve düşünür Noam Chomsky’nin söylediği gibi, yazılı ve görsel medyanın sahibi özel sektör olabilir ama denetleyicisi mutlaka halk (toplum) olmalıdır. Kanımca medyanın denetimi, sivil toplumun özellikle ilgi göstermesi gereken alanlardan birisi olarak duruyor.

Zayıfları yok etmek
Bazı kişilerde zayıfların şiddet yoluyla yok edilmesi yönünde bir psikolojik eğilim görülmektedir. Demokrasinin zaaflarını kullanan bu kişiler, gerekli örgütlenmeleri yapıp tezlerini açıklıkla propaganda edebilmektedirler.

Bu bağlamda güçsüz ve zayıflar, toplumun günah keçisi olmaktadırlar. Toplumun sorumluluğunda olan pek çok sorunun faturası bu insanlara kesilmektedir. Bu yaklaşımda zayıfların yok edilmesi fikrinde olanlara destek sağlamaktadır.

Medya
Medyanın başıboş, “her şeyi alıp satmaya hazır” denetimsiz hali insanların ruhsal durumlarının etkilenmesinde baş faktör olabilmektedir. Gangsterli, mafyalı dizi ve filmlerin etkisiyle bazı saldırgan duygular içselleşmekte, hatta aile içi ilişkiler de bile sert maço erkek tavırları, bireylerin ideal, özenilen tavırları haline dönüşmektedir.

Ne yazık ki, reklamcılar, dizi yapımcıları, seçim kampanyası sorumluları insanın içindeki şiddet duygusundan bilim adamlarından çok daha fazla bilincindeler. Bu içsel özelliği, açıkça kullanmaktan da hiç çekinmiyorlar. Muhtemelen bu tür tanıtım ve pazarlama çalışmaları için insan ruhunun ihtiyaç duyduğu araştırmalardan çok daha fazlası harcanıyor.

Eğitime Bir Kısa Bakış

2011-03-11T21:50:00.000-08:00

Eğitime Bir Kısa Bakış

Gürcan Banger

Ekranlarda tanınan ekonomi televolecisi bir profesör arkadaşım, ABD’de geçen bir anısını anlatmıştı. Bildiğiniz gibi ABD’de devlet anlayışı federal ve yerel olmak üzere ikiye ayrılıyor.

Arkadaşımın ziyaretçi profesör olarak bulunduğu kasabaya federal devlet bir okul yapmak istiyor. Ancak arkadaşımın misafir kaldığı ailenin babası bu okulu istemiyor. Arkadaşım hayretle soruyor: “Bizim memlekette olsa herkes böyle bir okulu ister. Siz neden karşı çıkıyorsunuz?” Evin babasının cevabı ilginçtir: “Onlar önce okulu yaparlar, sonra da ne okutulacağına bizim yerimize karar verirler.” Kıssadan hisse…

Sistem neye hizmet ediyor?
Hiç kimse bugünkü eğitim - öğretim sisteminin bir amaca hizmet etmediğini söyleyemez. Bence, bu sistemin çok açık bir amacı var; o da bir sonraki sınava hazırlanmak… Çocuklar, genç insanlar sadece bir sonraki sınavda başarılı olabilmek için yıllarca okula gitmek zorunda kalıyorlar. Çocuk sorsa “Neden okula gitmek zorundayım?” diye; sanırım, “Sınavdan sonra tekrar bir başka sınava gireceksiniz” demekten başka bir cevabımız olmayacak.

Bugünkü eğitim sistemi; saygıyı, sevgiyi, hoşgörüyü ve empatiyi öğretmediği gibi düzgün okuma ve yazmayı da öğretmekte zorlanıyor. 8 yıllık ilköğretimin ardından 4 yıl da lisede eğitim gören pek çok genç insan; giysisini ütülemek, yemek için salata yapmak, kamuya dilekçe yazmak ya da zamanını doğru yönetmek gibi sıradan veya yaşamsal etkinlikler de bile son derece eksikli ve zayıf…

Yöntem
Bugünkü eğitim sisteminin temel yöntemi, koşullandırma. Yaratıcı ve düşünmeye dayalı bir eğitim yerine koşullanarak tepki verme üzerine kurulu bir yaklaşım uygulanıyor. Bilişim ve iletişimdeki tüm gelişmelere, teknolojinin yeni olanaklarına karşın hâlâ grileri fark etmeyen bir siyah-beyaz mantığı öğretiliyor.

Koşullandırma üzerine kurulu eğitim sistemi, toplumun çağdaşlık özellikleri göstermeyen pek çok kesiminin sosyal ve ruhsal durumuna da kolayca uyuyor. Tarihin geriye döndüğü nadir örneklerden birisi olmaya devam ediyor toplumumuz. Radikal sapkın öğretilerin toplumda kolayca yer edinmesinde de koşullandırmalı eğitim tekniklerinin ciddi bir yeri var.

Yukarıda sözünü ettiğimiz sınavcı yaklaşımımızın pekiştiği bir diğer unsur da ezbercilik. Öğretimin ana dayanaklarından birisi sormadan bellemek… Eğitim sürecinden öğrencilerin kendi çabalarıyla öğrenmeleri yaklaşımı yerine öncelikle öğretme (yani belletme, ezberletme) yaklaşımları tercih ediliyor. Bu sonuçta, giderek düşen öğretmen kalitesinin, birincil düzeyde etkileri var. “Düşük öğretmen kalitesi var” diye kestirip atmak mümkün değil. Kendini geliştirip yenilemekte sıkıntı çeken öğretmenlerin de ana sorunları var.

Yaklaşımlar
Daha önce belirttiğim gibi; eğitim - öğretim sisteminin planlama, yönetme ve denetleme süreçlerinin sadece devlet tarafından yerine getirilmesi, sorunun önemli nedenlerinden birisi. Ana babaların, öğretmenlerin, yöneticilerin ve öğrencilerin ulusal eğitim ve yüksek öğretim sorumluları ile birlikte katıldığı planlama ve yönetim model ve süreçlerini henüz geliştiremedik.

Daha iyi hapishaneler yaparak toplumdaki suç oranını azaltmak beklenemez. Çünkü suçun nedeni, kötü hapishaneler değildir. Benzer biçimde görünür sorunlarla uğraşarak toplumun ana sorunlarını çözmek mümkün değildir. Sıklıkla değişen eğitim - öğretim yaklaşımları, konuyu sadece görünür sorunlar açısından ele almaktadır. Böyle olunca da elde edilen sonuç, zaman kaybından ve giderek sorunların daha derinleşmesinden ibaret olmaktadır.

Her yıl lise ve üniversite sınavlarının sonuçları ile birlikte hangi illerin başarılı oldukları açıklanmaktadır. Sınav başarısı yüksek olan illerin genelde gelişmişlik düzeyi yüksek Batı illeri olduğu görülmektedir. İşin ilginci, başarısız olan illerin durumunu ise ne kimse sorgulamakta, ne de sorumluluğunu üzerine almaktadır.

Altyapı denen şey…
Sosyal bir konudan söz ederken “altyapı” sorunlarından söz edilmesi adettendir. Her şey, sonunda altyapıya dayandırılır. Ulusal eğitim - öğretim sistemimizin ana sorunlarından birisi, gerçek anlamıyla bir altyapı sorunu, okulların fiziki altyapısı sorunudur. Niteliksiz projelerden başlayın; kötü yapı malzemesi ile devam edin; okul yapılarımızın genelde inşaat kalitesi açısından elle tutulur bir yanı yoktur. İhale ve denetim mekanizmalarının tüm olumsuz işleyişlerini bu binalarda görmek mümkündür.

Kalitesizliğin Batıdan Doğuya, kentten kıra doğru hızla düşmüş olması bir başka gerçektir. Havada duran kolonlardan, sağlıklı su veya ısıtma tesisatı olmayan yapılara çok değişik örnekleri kolayca bulmak mümkündür. Zaman zaman insanın, bozuk inşaat malzemesi ve kalitesiz yapıların nedeni, bozulan insan malzemesi olabilir mi, diye sorası geliyor.

Okulu sevmek
Geçtiğimiz yıllarda “tip projeye” uygun olarak kamu ihalesi ile yapılan bir resmi okulun açılışına gitmiştim. İlk aklıma gelen, okula şöyle uzaktan bir bakmak oldu. “Acaba” dedim; “sıradan mimari tasarımı, monotonluğu ve hapishaneyi andırır görünümü ile ben, bu okulda öğrenci olmak ister miydim?” Muhtemelen okulun ilk gününden sonra eve döndüğümde aileme böyle bir sevimsiz yapı için “Okulumu seviyorum” diyemezdim.

Okullarımızı çocuklar ve genç insanlar için yaptığımızı unutuyoruz, sanırım. Yaşanan mekânların insanın gelişiminde, ruhsal büyümesinde ne tür etkileri olduğunu dikkate almıyoruz. Bir insan olarak zihinsel, duygusal gelişiminde mekânsal etkiyi göz önüne almayan eğitim / öğretim sistemi, genç beyinlerimizi bir sürü ezber bilgiyle doldursa “kaç sayar”?

İstihdam
Eğitimin öyle sorunları var ki, bazen nedenlerle sonuçların iç içe geçtiği oluyor. Bu tür karmaşık görünümlerden bir tanesi de eğitimli genç insanların okul sonrasında işsiz kalmaları. Ülkede yeterli miktarda istihdam olanağı yaratılamadığı ve genç insanlar girişimci olarak yetiştirilmediği için işsizlik de kötü eğitim sisteminin sonuçlarından birisi oluyor.

Tabii ki, iş bu kadarla kalmıyor. İnsanlar iş bulamadıkça daha yüksek şans yaratabilmek için okumaya devam etmek istiyorlar. Yüksek lisans ve doktora öğrencisi hızla artarken sistemin zafiyet ve eksiklikleri nedeniyle bilimsel kalitede hızlı düşüşler yaşanmaya devam ediyor.

Pek çok teknik dal mezunu kişinin, nitelik istemeyen işlerde çalıştığını gözlemliyoruz. Lise mezunu kişilerin yapabileceği işlere lisans sonrası eğitim almış kişilerin başvurduğunu görüyoruz. Özetle; öyle anlaşılıyor ki, istihdam sorunları ile eğitim - öğretim sorunlarımız çok yakından ilintili.

Aileler
Bir eğitim sisteminin bileşenlerinden birisi aileler. Toplumdaki değişimin etkisiyle ailelerin eğitimden beklentileri de değişiyor. Eskiden okuyup adam olmasını istedikleri çocukları için aileler, şimdi sadece diploma istiyorlar. Bir eğitim alınıp alınmamasının fazlaca bir önemi kalmadı aileler açısından. Önemli olan, bir sonraki sınavı kazanmak… Çocuk, eğitimine devam etmeyecekse diplomanın bir iş kapısını aralayacak araç olabilmesi…

Ayrıcalıklı ve nitelikli işler dışında, alınan eğitimin kalitesinin giderek önemsizleşmesinin ayırt edici olmaması nedeniyle aileleri de fazla suçlamamak gerekir. Böyle bir sistemin yetiştirdiği ana babaların da farklı olması beklenemez.

Eğitim de Değişiyor

2011-03-11T03:45:00.000-08:00

Eğitim de Değişiyor

Gürcan Banger

Yenilik, yenileşme, yenilikçilik, yaratıcılık ve farklılık son yıllarda sıklıkla sözünü ettiğimiz sözcükler… Bu kavramlar, daha önceki dönemlerde kabul edilmiş ortalama değerlerin, standart kabullerin değiştiğini ifade ediyor. Bilişim ve iletişim ile başlayan teknolojik değişimin, sosyal yaşama olan net etkilerinden söz ediyor.

Eğitim değişiyor
Sosyal yapı değişmeye başladığında bunu durdurmak, kısıtlamak mümkün değil. Hızla yaşamın tüm alanlarına yayılıyor. Bu nedenle küresel değişimin etkilerini eğitim alanlarında da gözlemliyoruz. Geçmişte hayal bile edilemeyen yaklaşımları, eğitim için de kullanmaya başladık.

Öyle anlaşılıyor ki, eğitim malzemesi olarak kullanılan kitapların yerini başka malzemeler alacak. Önümüzdeki dönemlerde teknolojiden daha yoğun olarak yararlanan eğitim / öğretim malzemeleri kullanacağız.

Bilişim ve iletişim alanındaki gelişmeler, yeni araç ve ortamların üretilmesine yeterli gelişkinliğe varmasına karşın düşünsel anlamda henüz yeterliliğe ulaşamadık. Yeni araçların yaratılmasında ve kullanılmasında farklı yaklaşımların pek de uzak olmadığı bir başka gerçek. İnternet’in ve mültimedyanın önümüzdeki dönemde çok daha yaygın olarak kullanılacağından hiç kuşku yok

Teknoloji bir yana; eğitimde bakış açısında da değişmeler olması beklenir. Örneğin ilköğretim düzeyinden başlayarak öğretmenlerin öğretmesi yerine öğrencinin öğrenmesi anlayışına geçilmesi üzerine kafa yoruyor eğitim düşünürleri. Çünkü yeni eğitimde yaklaşımlardan bir başkası, eğitimin bireyselleşmesi… Kişinin kendi yetenek ve becerilerine uygun bir eğitim alması ön planda tutuluyor.

Mesleki eğitim
Yeni eğitim tartışmalarında dikkatimi çeken noktalardan birisi, mesleki eğitim ile ilgili. Örneğin okulların, öğrencilerin adeta “kafeste büyüdükten sonra ormana salınmak” üzere kapatılıp beslendikleri mekânlar olmaktan çıkarılıp teknoloji ile donatılmış kişisel öğrenim merkezlerine dönüştürülmesi fikri giderek ilgi görüyor.

Hızlı değişim, meslekleri de eritiyor. Bir meslek, bir insan yaşamı için yeterli olamayabiliyor. Bu nedenle yaşam sürecinde tek meslek yerine çok meslek yaklaşımı tartışılıyor. Ekonomimizi bugünden etkileyecek bir başka yönelim ise mesleki eğitimin mekânının değişmesi. Yeni dönemde artan oranlarda mesleki eğitimin okullardan işyerlerine taşınması bekleniyor. Yeni döneme hazırlanmak isteyen işletmelerin bu noktayı göz önünde bulundurmalarında yarar var.

Öğretmenlik de değişiyor.
Yeni öğretmene bakarken, bugünkü öğretmen yetiştirme sistemine bir göz atmak gerekir. Sanırım, sorunun kaynaklarından birincisi, öğretmen yetiştiren okulların nitelikleri ile ilgili. Daha yüksek kalitede öğretmenler için daha nitelikli bir okul sistemine ihtiyaç olduğu gün gibi ortada.

Yeni öğretmenin nitelikler bileşimini de çağa göre zenginleştirecek bir yaklaşım olmalı. Çünkü bu günkü yapısıyla öğretmenlerin nitelik dağılımının yetersiz olduğu kolayca anlaşılıyor.

Öğretmenin durumu
Daha nitelikli bir öğretmen kimliği kazanmak için öğretmen yetiştirme sisteminin yeterli olmayacağını biliyoruz. Bugünkü düşük gelir düzeyinde öğretmenlerin, kendi yaşamlarında geliştirici bir iç eğitim ortamı yaratmaları mümkün değil.

Bugünkü kitap, bilgisayar, dil kursu gibi konularda yapılacak ödemeler, öğretmenin yaşam koşullarını fazlasıyla zorluyor. Öğretmen ücretlerinin, acilen eğitimin önemine uygun bir düzeye eriştirilmesinde yarar var. Yoksa hızla toplumun geleceğini kaybetmeye devam edeceğimiz ortada. Geçimini sağlamak için başka uğraşlar bulmak zorunda kalan öğretmenler, kendi zamanlarından yararlanma oranlarında da düşük performans gösteriyorlar.

Yeni olan nedir?
Doğrudan öğretmenlik mesleği ile ilgili olmamakla birlikte; yeni zamanlarda ilköğretim düzeyindeki eğitimin ciddi bir bölümünün ana babalara aktarılacağı düşünülüyor. Bu nedenle ailelerin ilk öğretmen olarak eğitilmeleri gibi yeni bir gündem maddesi var.

Buna bağlı olarak değişik öğretim düzeylerindeki öğretmenlerin rolleri de değişecek. Çoğu zaman bir kolaylaştırıcı (moderatör) olarak görev yapacaklar öğretmenler. Bu bağlamda öğretmen – öğrenci ilişkisi, bir üst – ast ilişkisi olmaktan çıkıp birlikte bilgi üreten ortak bilgi ortamındaki kişiler ilişkisine dönecek. Bu süreçte öğretmen sürekli olarak öğreten, öğrenci ise biteviye öğrenen olmaktan çıkarak zaman zaman öğrencinin öğretmene öğrettiği bir sisteme dönüşecek.

Yeni eğitim sürecinin tamamı, öğretmen odaklı bir bakış açısından öğrenci odaklı bir bakış açısına doğru değişiyor. Bu cümlede öğrenci odaklılığı, öğrencinin keyfine göre anlamamak gerekli; söz konusu olan, insanca ortamlarda insan kalitesini etik kurallar manzumesi içinde geliştirebilmek…

Pazar, Müşteri ve Fiyat

2011-03-10T10:05:00.001-08:00

Pazar, Müşteri ve Fiyat

Gürcan Banger

Enflasyonun neredeyse bir iş ve yaşam tarzı olduğu eski yıllarda üst üste yapıştırılmış (ya da çizilerek yenilenmiş) fiyat etiketleri günlük gözlemlerimizin ayrılmaz bir parçasıydı. Her alışverişe çıktığımızda ilgilendiğimiz ürünün fiyatının değişmiş olduğunu fark ederdik. Pek çok ithal üründe fiyatlar TL olarak sabit tutulamadığından fiyat listeleri dolar ve avro üzerinden yapılmaktaydı. Şimdilerde ise TL cinsinden fiyat etiketleri bir yerlileşme görüntüsü veriyor.

Uzunca bir süre düşük enflasyon şartlarına alışamadık. Hâlâ düşük enflasyon, tüketici bireyler olarak fiyat algımızı zorluyor ve zihnimizdeki fiyat konusunu yeniden düşünmemizi sağlıyor. Tabii ki, enflasyonunun bu yeni durumu şirketler açısından daha önemli.

Şirketler açısından önemli olan bir diğer konu da artan rekabet. Rekabetin yeni durumu, şirketleri yüksek enflasyon dönemindeki göre daha farklı davranmaya itiyor. Artık “keyfe göre” fiyat belirlendiği, zam yapıldığı dönem biraz gerilerde kalmış gibi. Fiyat artırmanın, bir pazarlama politikası olarak kullanıldığı bir dönem vardı. Şimdilerde bazı mallarda yüzde 1-2 fiyat artışı yapabilmek bile müşteri kaybettirici olabiliyor.

Teknolojide çok hızlı değişim ve gelişmeler olmaya başladı. Birim maliyet içinde çok ciddi bir payı olan işgücünün yerini giderek teknoloji kullanımı almaya başladı. Bu değişim, ister istemez artan rekabet koşullarının oluşmasına neden oldu. Teknoloji kullanımı sayesinde birim maliyeti düşürmek mümkün olduğundan, işgücü yoğun veya eski teknoloji ile üretim yapan şirketler pazar şanslarını hızla yitirmeye başladılar. Özetle; artan rekabet koşulları da fiyat ile oynamayı zorlaştırdı.

Fiyat
Öyle anlaşılıyor ki; yeni dönemde şirketlerin fiyat belirleme yaklaşımlarında ciddi değişimler olacak. Birim maliyetin hasbelkader hesaplandığı ve üzerine bir kâr oranı konularak satış fiyatının belirlendiği günler, tarihten sayfalar haline geldi.

Kurumsallaşmış sanayide malın üretimden satışa kadar tüm aşamaları birim maliyeti oluşturacak biçimde hesaplamalara dâhil edilmeye çalışılır. Ticarette ise hala babadan kalma usullerle idare ediliyor. Bir elektronik eşya satıcısı, bir ürünün kendisine giriş fatura değerini örneğin yüzde 15 oranında artırarak satışa sunuyor; böylece kâr elde ettiğini düşünüyor. Ne yazık ki, üretim ve ticaret yaparken birim maliyet hesaplamaları yapma çağına henüz ulaşamadık. Ama ekonominin eli ağırdır. Bu gerçeği tüm sanayi ve ticaret kesimleri öğrenmek zorunda kalacaktır.

Yeni gerçekler
Bu ülkede 1-2 kuşak enflasyon nesli olarak büyüdü. Neredeyse yüzde 100’ü bulan enflasyon ve yüksek faiz döneminde yaşamın kolaylıklarına alışmıştık. Şimdilerde durum çok değişti. Yeni dönemin gerçeklerini çok doğru kavrayan sanayici ve tüccarlarımız, kendi şirketlerine çeki düzen vermeye çalışıyorlar. Kurumsallaşma bir vizyon oldu. Bir de; ağır vergi, prim ve bürokrasi yüküyle kendini sanayici ve tüccara sorgusuz sualsiz taşıtmaya çalışan devlet var ki, bu kolaycılığından ve tembelliğinden kurtulacak gibi görünmüyor.
Yeni iş yapma modellerine baktığımızda değişimin hem bir çağdaş zorunluluğun, hem de çağın bir hastalığının adı olduğunu söyleyebiliriz. Çağın hastalığı diyorum çünkü kimi zaman değişimin ne, neden, nasıl olduğu anlaşılmadan bir değişim histerisine tutulan şirketler (sayıları az da olsa) olabiliyor. Bu nedenle “Değişimi sadece değişim için istiyorsanız değişimi unutun” gibi veciz cümleler sık söylenmeye başladı son günlerde.

Geleceğe ilişkin doğru bir bakışı yakalamış şirketlerde, değişimden pek az söz edilir. Çünkü söz konusu vizyoner işletmelerde değişim, zaten örgütün içsel bir fonksiyonu haline gelmiştir. Bu tür şirketlerin moda yönelimlere kapılmalarına gerek kalmaz.

Müşteri yönelimlilik
Yönetimin ciddi bir disiplin olarak ele alınmaya başlamasından sonra müşteri ilişkilerine özel bir önem verilmeye başladı. Bu nedenle müşteri ilişkileri yönetimi (MİY) kavramı, pek çok şirketin sözcük hazinesi içinde yerini aldı. Ama değişim konusunda yapılan pek çok yanlış MİY konusunda da gündeme geldi.

Siyasette insan ilişkilerinin ana noktası, yeterli sıklıkta ama kısa süreli ziyaretlerdir. Bunun uygulamalarını müşteri ilişkileri ve pazarlama konularında da görebiliriz. Bu yeni dönemde şirketlerin, müşteri ilişkileri ve pazarlama çalışmalarına başlarken hedef kitlelerini iyi belirlemeleri öneriliyor. İlişkilerin yeterli ve sağlıklı sıklıkta tutulması yanında müşteri sadakatini sağlayacak duygusallık boyutunu da içermesi öneriliyor.

Pazar
Şirketlerin pazar payı hesaplarını biliriz. Yüksek Pazar payına sahip olmak bir övünç kaynağıdır. Bu konudaki yaklaşımlarda da bazı değişimler var. Örneğin pazar payına ilişkin sayısal değerler yanında müşteri payı gibi yeni bir kavramdan söz ediliyor. Müşteri payı, örneğin bilişim ortamında izlenen müşteri veri tabanı demek. Bir anlamda müşteri sadakati oranının yükseltilmesi sağlanmaya çalışılıyor.

Sadık bir müşterinin, aynı zamanda iyi bir reklam görevlisi olduğunu unutmamak gerekir. Bu nedenle nitelikli bir müşteri payına sahip olmak, pek çok başka olumlu geri dönüşlere sahip olmak biçiminde algılanıyor. Müşteri payı kavramını, yeni müşteri sahibi olmak kadar var olan müşteriyi daha verimli biçimde elde tutmak olarak da düşünebilirsiniz. “Müşteri velinimetimizdir” ifadesinin yeni söyleniş biçimi olarak kabul edebilirsiniz.

Unutmamalı
Unutulmaması gereken önemli bir gerçek var. Dünya (bizim sübjektif istek ve beklentilerimizin dışında kendi akışında) değişmeye devam ediyor. Bu değişimin ulusal, toplumsal ve bölgesel yansılarını yaşıyoruz. Değişimin, kimi zaman bizi zora soktuğu bir gerçek… Ama kalıcı ve sürdürülebilir olmaya devam edebilmek için iş motorumuzun sürekli sıcak tutulması gereği de ortada…

Eğitim de Değişiyor

2011-03-10T09:45:00.001-08:00

Birikim, Deneyim ve Değişim

2011-03-10T09:44:00.001-08:00

Birikim, Deneyim ve Değişim

Gürcan Banger

Meritokrasi, Batı dilleri kökenli bir sözcüktür. Türediği merit sözcüğü İngilizcede yararlık, değer, yetenek veya erdem anlamına geliyor. Meritokrasi kavramı, daha çok siyaset ve yönetim alanlarında kullanılıyor. Ülkenin veya bir kuruluşun yönetim kademe ve anlayışında ilerlemenin koşulunun yararlık, yetenek ve erdem ölçütüne bağlı olmasını işaret ediyor.

İlk bakışta insana çok çekici geliyor. Yönetim kademelerine seçilen insanların yüksek nitelikli olması, gerçekten işlerin yolunda gitmesi için önemli bir adım olabilir. Bu kadar güzel bir anlayış acaba neden seçim veya atama süreçlerine egemen olmuyor? Nitelikli insanlarla çok daha yüksek başarı ve verim düzeyleri elde edilebilecekken başka kriterlere göre seçim yapılıyor?

Eğer toplum içinde gerçek anlamda kalite anlayışı gelişmemizse kalitelinin tercih edilmesini beklemek, Müslüman mahallesinde salyangoz satmak gibidir. Bu nedenle meritokrasinin, yani nitelikli olanın seçilmesinin bir ölçüt olması için toplumun buna uygun birikim ve hazırlıkta olması gerekir.

Geleneksel yönetim sistemimizde üst düzey yöneticiler, kendi altlarında kendilerinden daha becerikli kişilerin bulunmasını istemezler. Çünkü bu, üst düzey yöneticinin makamını tehdit anlamına gelir. Geleneksel anlayışa göre “akıllı” bir üst düzey yönetici, kendi altında daha düşük yetenek ve beceri düzeyinde kişileri tercih etmelidir. Böylece ciddi rakipler yaratmazken ipleri de kendi elinde tutabilecektir.

Yine geleneksel anlayışa göre alt düzey yöneticilerin de “dikkat etmeleri” gereken bazı yaşamsal davranış modelleri vardır. Bunlardan birincisi, kuruluş içinde yaşanan sorunları asla üst düzeye yansıtmamak, herşeyi güllü gülistanlık göstermektir. Böylece sorunlar nedeniyle üst düzey yöneticinin koltuğu tehdit edilmemiş olur. Sözünü ettiğim bu yönetim anlayışında kuruluşun gerçek fonksiyonlarının yerine getirilmesinden daha çok herkesin kendi makamını korumaya devam etmesi daha önemli bulunur.

Meritokrasi karşıtlığında bir başka dayanak daha var. Ülkenin veya söz konusu kuruluşun kaynaklarına erişmenin en kolay yolu, yönetim kademelerinde bulunmaktan geçer. Bu nedenle siyasi yandaşlara, hısım akrabaya, tanıdıklara rant dağıtmanın kolaylaştırmak yönetimde bulunmaktan geçer. “En hızlı”, “en iyi” rant dağıtabilen yönetici, en çok tercih edilen yöneticidir. Eh; arada sırada “işe yarar” bir şeyler yapıp bunu gazete manşetlerine taşırsa, bu da makamın korunması adına yeterlidir.

Son sözüm, görece alt düzey yöneticilerine: Gerçekten ülke veya kuruluş için çok yararlı işler yapıyor olabilirsiniz. Birikiminiz ve çalışkanlığınız, üst düzey yönetici olmanıza yetecek düzeyde olabilir. Ama bu niteliklerinizle üst taraftakileri rahatsız etmeye başlarsanız infaz edilen, siz olursunuz. “Efendinizi” tehdit ederken hangi riskleri aldığınızı hatırlayın, derim.

Yeni dünya, birikim ve deneyim gerektiriyor
Bilişim ve iletişimin son 15-20 yılda etki yaptığı alanlar arasında “iş yapma modelleri ve yönetim” ilk sırayı aldı. Kişisel gelişim, şirket iyileştirme, kurumsal danışmanlık, iyi yönetim gibi konular üzerine olan sosyal patlama da buna bağlı olarak gelişti. Kısa sürede geleneksel yönetimin yerini bilişim ve iletişim üzerine kurulmuş yeni bir yönetim anlayışı aldı. Bugün artık şirket içi ve dışı haberleşmesinin bilgisayar ağı ve Internet üzerine kurulmadığı şirketler demode sayılıyor. Bilgisayar kullanmayanlar bile bilişim, Internet ve iletişim sözcüklerini öğrenmeye başladılar.

Özetle; yeni türde bir yöneticiliğin en ciddi işareti, çağdaş yaklaşımların kullanılması olarak anlaşılıyor. Yeni yöneticilere danışmanların ilk tavsiyesi “Eski sistemlerden kurtulun” oluyor.

Kahrolsun hiyerarşi
Futbolun yaygınlaşmaya başladığı ilk günlerde takımların oyun alanına 1+2+3+5 biçiminde klasik bir dizilişleri vardı. Oyun taktiklerinin gelişmesi ile farklı yerleşim düzenlerine geçildi sonraki yıllarda. Yönetim alanında da benzeri yaklaşımlar vardı. Yönetim kurulu, genel müdür, genel müdür yardımcıları, daire başkanları, şube müdürleri diye oluşurdu bu hiyerarşi… Devlet, kendi örgütlenmesinde hala buna benzer bir yaklaşım kullanıyor.

Yeni zamanların moda yönetim anlayışında rütbeler hiyerarşisinden hızla uzaklaşılıyor. Çünkü bir şirketin bölümleri arasında ister istemez bir gerginlik oluştuğunu ve bunun ortak çalışmaya engel oluşturduğunu fark etti yönetim uzmanları…

Örneğin bilişim bölümünde maaşlar konusunda bir proje geliştirileceği zaman personel bölümü yardımcı olmakta çekingen, hatta engelleyici davranıyor. Personel bölümü, bilişimin yapacağı projenin sorumluluğunu ve sorunlarını paylaşmak istemiyor. Bilişim bölümü de personelin öneri ve yaklaşımlarını yeterince dikkate almıyor.

Aynı biçimde depo bölümü, satış ve pazarlama bölümü ve finans bölümü arasında da benzeri sorunlar olabiliyor. Üst yönetime hoş görünmek için de zamanla sorunlar saklanmaya başlanıyor. Sonuçta şirket içinde bir atalet, hatta iç çürüme oluşmaya başlıyor.

Değişim ve gelişime önem veren şirketlerde yeni bir yaklaşım deneniyor. Bu anlayışta iş yapma modeli, hiyerarşi ve bölümler arası ayrışma yerine proje temelli olarak geliştiriliyor. Her problem, bir proje olarak ele alınıyor, bununla ilgili bir proje ekibi kuruluyor ve çözümler bu biçimde aranıyor.

Proje grubu, yeni “yatay yönetim” anlayışı ile uygunluk içerisinde. Şirketlerdeki yönetim piramidi böylece daha basık hale getiriliyor. Genelde şirket yönetimi, probleme ve çözümlere daha yaklaşmış oluyor.

Bu konuda ileriki günlerde başka söyleyeceklerim de olur ama kesin olan şu ki, ekonomik iş yaşamında tempo giderek artıyor. Şirketlerin de buna hazırlıklı olmaları gerekiyor. Artık buzda kaymak çok daha kolay…

İş Kültürü Dur-Duraksız Değişiyor

2011-03-10T09:43:00.001-08:00

İş Kültürü Dur-Duraksız Değişiyor

Gürcan Banger

Verimliliğin bir işletme için en önemli özellik olduğu bir dönemi yaşıyoruz. Bir zamanlar sadece üretebilmek yeterli iken ulaştığımız yeni zamanlarda üretimde veya satışta verimli olabilmek ilk sırayı alıyor.

Gelişen teknoloji, üretim süreçlerinin önündeki pek çok engeli aşmamızı sağladı. Hem mal hem de hizmet üretiminde yeni kolaylıklar sağlanırken rekabet, şirketler için en ciddi tehditler arasında yer almaya devam ediyor. Bu nedenle verimliliğin artık çok özel bir yeri var.

Nasıl büyümeli?
Geçmişte pazarlama firmalarının ilk hedefi, yüksek ciro elde etmekti. Buna müşteri sayısını çoğaltmayı da ekleyebiliriz. Bugün ticarette bu tür hedefler koymak biraz demode sayılıyor. Yeni zamanlara özgü demodelik kavramının altında da yukarıda sözünü ettiğim teknoloji ve rekabetteki gelişmeler var.

O zaman ticaret üzerine kurulmuş firmaların hedefi ne olmalı? Yeni hedef, ciro ve müşteri sayısı yerine verimlilik artışı olarak konuluyor. Bir başka deyişle; firmalar, karlı, verimli ve planlı biçimde büyümeyi hedeflemeliler.

Kalite
Son yıllarda kalite kavramı yaşamın pek çok alanında sıklıkla kullanılır oldu. Biraz abartılı da olsa kalite kavramının da demode olduğunu söyleyebilirim. İtirazlara muhatap olmadan hemen yaklaşımımı açıklayayım. Kaliteyi demode saymam, bir hedef olarak kabul edilmesi durumunda geçerlidir. Çünkü bugünün teknoloji ve rekabet dünyasında kalite bir zorunluluktur; bu nedenle hedef olarak konulması yenilikçi bir değişim hedefi olamaz. Bugün kalite, olmazsa olmazdır. Kalite, şirketin doğal bir özelliği olmalıdır, hedefi değil.

Kalite bir hedef olamayacağına göre çağdaş bir şirket için yeni zamanlara özgü hedef ne olabilir? Kalitenin ve nitelikli üretimin bir şirket özelliği haline geldiği dünyada yeni hedef, farklılıktır. Şirketler, farklı olmayı önlerine hedef olarak koymalılar. Her şirket, toplumda kendisine uygun olarak belirlediği bir boşluğu doldurmalı, bir ihtiyacı karşılamalıdır.

Değişim
Sıklıkla ele aldığım bir kaç yaklaşım var. Birincisi; artık değişimin de değişmekte olduğu. İkincisi ise sadece değişmek için değişime talip olunmaması gereği. Ama bir diğer gerçek de bugünü belirleyen en önemli özelliklerden birisinin dinamizm olduğu…

Yeni zamanlarda işletmeleri aynı yaklaşımlarla yönetmek mümkün değil. Çünkü siz yavaşladığınızda, rakiplerinize sizi geçme fırsatı veriyorsunuz. Bu nedenle şirketler, yakın ve uzak çevreleri ile dış ve iç faktörleri sürekli dikkatle izlemek ve uygun davranış modellerini geliştirmek zorundalar.

Bir başka deyişle; mal ve hizmet üretirken alışılagelmiş uygulama ve iş süreçlerini izlemek, bazılarından vazgeçerken bazılarını değiştirmek ve yenilemek gerekir. Dolayısıyla yeni zamanların şirketi, sürekli gözaltında ve denetimde olmak zorunda…

Yüksek teknoloji iş süreçlerini kolaylaştırıken artan rekabet, işletme yaşamını zorlaştırıyor. Teşbihte hata olmaz; yaşanan dönem, şirketler için tavşan uykusu zamanı… Derin uykulara dalmaya gelmez.

Dünya değişiyor
Her bilim dalında, her disiplinde veya her sınaî ve ticari sektörde öyle hızlı değişimler oluyor ki, artık alanın tümüne hâkim olmak mümkün değil. Ekonomik sektörler, uzmanlık gerektiren alt sektörlere bölünmeye devam ediyor. Dünkü bütünsellikten bugünkü ayrıntılara doğru hızlı ve kaçınılmaz bir geçiş var.

Ürün çeşitlemesi
Üretici şirketlerin, pazarlama firmalarının dünkü tercihleri, sınırsız ürün çeşidi ve sonsuz stok ana fikri üzerine kurulmuştu. Böylece müşteri ihtiyaçlarının kolayca karşılanabileceği düşünülüyordu.

Benzer biçimde her şirket, neredeyse tüm değişik tüketici grupları için üretim ve pazarlama yapma zihniyetinde idi. Bugün ekonominin kıt kaynak, sonsuz ihtiyaç ikilemini daha fazla yaşıyoruz. Bu bağlamda şirketlere katma değeri yüksek, karlı ama daha az sayıda ürün çeşitlemesi öneriliyor.

Daha az çeşitlilikte ürün yapılmasına rağmen her ürünün satış performansı kendi başına değerlendiriliyor. Performans düşüklüğü gösteren her ürün, acımasızca bir yenisi ile değiştiriliyor. Adeta ürünler de bir spor takımının oyuncuları gibi; formsuzluk gösteren takımdaki yerini anında kaybediyor. Dünya’nın büyük şirketlerini izlediğinizde son yıllarda onların da daha az ürün çeşidi ile çalıştığını ama toplam getirilerinin önceki döneme göre yükseldiğini göreceksiniz.

Pazarın emme gücü
Ticari pazarı bir süngere benzetebilirsiniz. Emebileceği suyun belli bir sınırı vardır. Bu nedenle bir işletmenin satışlarının artmaması veya düşmesi durumlarında pazarın doygun hale geldiğinden şikâyet edilir.

Burada dikkat etmemiz gereken nokta şudur: Sonsuz ömürlü olması gereken, ürün değil, şirkettir. Bir başka deyişle; şirketin bazı geleneksel ürünlerine saplanıp kalmaması gerekir. Hızlı ürün değiştirebilme, bugünün doğru yönetim ve işletme ilkeleri arasında ciddi bir yere sahiptir.

Çok yakında spor malzemeleri üreten şirketlerde yaşanan gelişmeleri incelediğinizde, ürün değiştirmenin ne demek olduğunu çok daha yakından gözleyebilirsiniz. Son zamanlarda Dünya’nın ünlü spor malzemeleri üreticileri, hızla hazır giyim sektörlerinde yer alabilmek için yatırımlar yapıyorlar, başka şirketlere ortak oluyorlar veya onları satın alıyorlar.

Demek ki, bazı alt sektörlerde veya ürün çeşitlerinde doygunluk hissedilmesi durumunda bu tür pazarları ateşlemek politikaları yanında o türünden vazgeçerek yenilerini bulmak ve onlara yönelmek de ufkumuz içinde olmalı.

Aile işletmesinden kurumsal şirkete
İster ekonomik ister sivil bugünün kuruluşlarının önündeki birincil hedeflerden birisi, hiç kuşkusuz kurumsallaşmadır. Şirketler söz konusu olduğunda, bunları aile firmaları olmaktan kurtarıp profesyonel yöneticiler tarafından yönetilen varlıklar haline dönüştürmeliyiz. Tabii ki; genel müdürlerin, danışmanların, üst düzey yöneticilerin gelecekleri de aile bireyleri olan patronların iki dudakları arasında olmamalıdır. Lig devam ederken biteviye teknik direktör değiştiren bir spor kulübünün şampiyon olduğu görülmüş bir örnek değildir.

Bugün, dünden farklı… Yarın da bugünden farklı olacak. Tabii ki, bunu fark edenler ve edemedikleri için üzülenler olacak. Kıssadan hisse...

Sonuna Kadar Delifişeklik

2011-03-07T03:32:00.001-08:00

Sonuna Kadar Delifişeklik

Gürcan Banger

Dünyanın ünlü yönetim ve buna bağlı olarak kişisel gelişim düşünürlerinin sıralamasını yapan bir derecelendirme kuruluşu var: thinker50.com iki yılda bir olmak üzere elli isimlik bir yönetim guruları listesi yayınlıyor. 2009 listesinde Kjell A. Nordström ve Jonas Ridderstråle 23’üncü sırada yer aldı. 2007’de “Funky Business Forever” isimli kitapları yayınlandığı sırada dünya sıralamasında 13’üncü ve Avrupa sıralamasında 1’inci sırada yer almışlardı. (Bu sıralar kitapçı raflarında tekrar yer almaya başlayan bu kitap, 2008 yılında “Sonuna Kadar Delifişeklik: Kapitalizmin keyfi Nasıl Çıkar?” adıyla Optimist Yayınları arasında Türkçeleştirilerek basıldı.)

Kjell Anders Nordström 1958 doğumlu İsveçli iktisatçı, yazar ve konuşmacı. Dr. Jonas Ridderstråle ise 1966 doğumlu İsveçli iş kültürü düşünürü, yazar ve konuşmacı. Bu iki uzman genelde çalışmalarını birlikte yapmayı tercih ediyorlar. İş dünyası ve iş kültürü düşünü alanında ABD dışında bir ülkenin vatandaşları olarak dünya çapında isim yapmaları ise konunun bir ilginç yanı… Ne yazı ki, thinker50.com türünde listelerde bizim ülkemizden, üniversitelerimizden veya iş dünyamızdan isimleri görmek mümkün olmuyor.

Aslında iki İsveçlinin kendi alanlarında prim ve isim yapmış olmalarının pek de şaşırtıcı bir yönü yok. Üniversiteler ve sanayi işletmeleri arasında bilgi akışı performansında ve rekabetçilikte dünya dördüncüsü olan İsveç’in uzmanlarının gurular listelerinde yer almaları son derece olağan. Türkiye’nin bilgi akışında 41’inci ve rekabetçilikte 48’inci olduğunu hatırlayıp bu tür disiplinlerde neden marka isimler geliştiremediğimizi kolayca kavrayabiliriz.

Karaoke ve delifişeklik
Dönelim Nordström ve Ridderstråle’ye… Bir TV ekranının üzerinden şarkı sözleri geçiyor ve siz, sözleri göz ucuyla izleyip o şarkıyı seslendiren şarkıcıyı taklit ederek şarkı söylüyorsunuz. Buna “karaoke” adı veriliyor. Temel düşünce, taklit etmek üzerine kurulmuş.

Önce 2000’de “Delifişeklik (Funky Business: Talent Makes Capital Dance)” ve ardından 2003’te “Karaoke Kapitalizmi (Karaoke Capitalism: Management For Mankind)” kitaplarını yazan Jones Ridderstråle ve Kjell A. Nordström iş yaşamına bakışlarını karaoke üzerine biçimlendirmişler. İş yaşamının, şirketlerin birbirlerini taklit etmek üzerine kurulmuş olduğunu söylüyorlar. İddialarına göre otomobil şirketleri, kafeler, TV dizileri, velhasıl herkes ve her kuruluş birbirini taklit ediyor.

İş dünyasının yeni türden filozofları sayılan yazarlara göre; bugünün iş kültürü ortamında gerçek anlamda başarılı olmak, ancak karaokeden (taklitten) uzaklaşarak mümkündür. Özetle; önümüzde uzanan yeni iş döneminde başarılı olmanın yolu özgün olmaktan geçmekte…

Taklitin karşıtı, yenilikçilik (inovasyon) ve yaratıcılıktan kaynaklanan özgünlük… Yeni dönemin başarıları, bu yaklaşıma sahip olan şirketlerin ve işletmelerin olacak.

Müşteri ilişkileri
Yeni iş döneminde şirketlerin başarısı, uzun soluklu olmaları ve müşteriler ile iyi ilişkiler kurmalarına da bağlı olacak. Müşterileri ile birlikte bir aile olmayı becerebilen şirketlerin daha sağlıklı bir yaşam süreci geçirdikleri anlaşılıyor.

Mal veya hizmet satışı sonrasında da müşterilerini izleyen, onları sürekli olarak bilgilendirerek ilişkilerini sıcak tutan şirketlerin başarısı, cep telefonu ve otomotiv sektöründe doğrulanmış durumda.

Yeni Normal
Ridderstrale ve Nordström, Karaoke Kapitalizmi tezlerini “Yeni Normal” adını verdikleri bir başka tez üzerine kuruyorlar. “Yeni Normal”, son 2 yıldır özellikle iş dünyasında sıkça tartışılmaya başlanan bir görüş.

“Yeni Normal” anlayışı, 20’nci yüzyıl ile sona ermiş gibi görünen “alışılmışlıklar” döneminin sonunu işaret eden bir yaklaşım… Günümüzde var olan pek çok toplumda “normal” anlayışının kaybolmakta (hatta kaybolmuş) olduğundan dem vuruyor. Bireylerin, ortalama özellikleri olan mal ve hizmetler yerine farklılaşmış ve özelleşmiş olanlara doğru eğilim geliştirmekte olduklarından söz ediyor. Bir başka deyişle; dün “anormal” kabul edilen, bugün “Yeni Normal" olarak benimseniyor.

Ridderstråle ve Nordström, tabii ki öncelikle ekonomik olarak gelişmiş Batı toplumlarını gözönünde bulundurarak orta sınıfın giderek yok olduğunu, buna bağlı olarak “ortalama / standart” özellikte mal ve hizmetlerin talebinin de düştüğünü ifade ediyorlar. Yaşamın ortası daralırken, insanlar altta veya üstte kendi yerlerini alıyorlar.

Özgün ve yenilikçi olmak
“Yeni Normal” ve “Karaoke Kapitalizmi” tezlerinin pek çok yönden eleştirilebileceğini iddia edenlere katılırım. Özellikle siyasal bir pencereden bakıldığında söylenecek pek çok söz olabilir. Ama sanırım, Ridderstråle ve Nordström’ün “Yarış farklılaştı. Taklitçilikten kurtulun. Özgün olun.” biçimindeki tezlerine siz de katılırsınız.

Bugünün iş dünyasında kalıcı, sürdürülebilir ve katma değerli olabilmek için hem ürün hem ürüne bağlı hizmet hem de iş modeli bazında yenilikçi olmak gerekiyor. Geçmişteki iş ortamında bu saydıklarımdan birisi yeterli olabiliyordu. Bugün ise ürünü, ona eklemlenmiş hizmeti ve iş modelini birlikte yenilemek ve geliştirmek gerekiyor. Artık zor şartları olan bir iş kültürü ortamındayız.

Pazar, Müşteri ve Fiyat

2011-03-07T03:29:00.000-08:00

Sanayi, Üniversite ve Geleceğe Bakış

2011-03-04T22:55:00.000-08:00

Sanayi, Üniversite ve Geleceğe Bakış

Gürcan Banger

Türkiye ekonomisinin en belirgin özellikleri arasında birincil planda dış dinamiklerden etkilenmesi gelir. Kendi sanayileşmesini kendi olağan iç gelişimi ile sağlayamayan Türkiye, tüm olumlu gelişmelere karşın dış dinamiklerin yoğun baskısını üzerinde hissetmeye devam etmektedir. Bu nedenle hangi düzeyde bakılırsa bakılsın, geleceğin anlaşılmasında, öngörülmesinde ve ekonomik geleceğe hazırlanmakta dış dinamiklerin etkileri göz önünde bulundurulmak zorundadır. Bir başka deyişle; ekonomik aktörlerimiz, gelişmiş ülkelerdeki gelişmeleri ve yönelimleri, bunların Türkiye’yi de içine alan yaklaşım ve planlarını yakından izlemelidirler.

Dış dinamiklerin izlenmesi, muhtemelen yükselmekte olan sektörler ve bunlardan Türkiye’yi yakından ilgilendirebilecek olanlar hakkında bilgi verecektir. Diğer yandan kobi’lerimizin durumu yakından incelendiğinde, bunların sektör seçimi dışında başka sorun ve ihtiyaçları olduğu da ortadadır. Kobi ihtiyaçları arasında görece daha yüksek teknolojilere geçiş bir zorunluluk gibi durmaktadır. Bu arada kobi’lerimizin ciddi düzeyde kurumsallaşma ihtiyacı içinde olduklarını da belirtmemiz gerekir.

Sektör seçiminde ise öncelik yüksek katma değere verilmelidir. Getirinin tekrar yatırılabilmesi için bu seçim yüksek önemdedir. Bu arada küresel süreçlerin dayatmakta olduğu standartlaşma, rekabete dayanıklılık ve verimlileşme gibi unsurların da gözetilmesi gerekir.

Ekonominin iç dinamiklerine bakıldığında, yakın geleceğe ilişkin bazı ipuçları elde etmek mümkün olmaktadır. Anlaşılan, önümüzdeki 5-10 yıl içinde de tekstil, gıda, beyaz eşya, elektronik ve otomotiv sektörleri ekonomi içinde ciddi pay sahibi olmaya devam edeceklerdir. Halen ve yakın süreçte de yan sanayinin ana sanayilerden daha cazip olmaya devam edeceği düşünülürse, bundan yerelde kendimize çıkarmamız gereken dersler olduğu açıktır. Sonuç olarak; yerel kobi’ler, önümüzdeki kısa ve orta dönem hazırlıkları açısından verimliliğe, kurumsallaşmaya, standartlaşmaya ve kalite unsurlarına özel önem vermek zorundadırlar.

İlerleyen dönemlerde bilişim ve iletişim sektörlerinin özel bir yeri olmaya devam edeceğine, hatta bu önemin giderek yükseleceğine hiç kuşku yok Bilgi ekonomisi, genel hatları itibarıyla teknoloji ve katma değeri yüksek özellikler göstermektedir. Bu nedenle bu ekonominin gereklerinin yerine getirilmesinde ciddi adımlar atılmalı.

Önümüzde uzanan dönemde turizm sektörünün genişlemeye devam edeceğinin öngörüldüğünü belirtelim. Her ne kadar yeterli hazırlıklar içinde değilsek de akıllı yaklaşımlarla bu sektörden yerel paylar elde etmek mümkündür.

Ve üniversite
Bir iş dünyası dergisinde IMD isimli kuruluşun “Dünya Rekabet Gücü (World Competitiveness Yearbook)” isimli çalışmasının bazı sonuçlarını okudum. IMD, Uluslararası Yönetim Geliştirme Enstitüsü olarak Türkçeleştirebileceğimiz bir kuruluş… Hızlı okumanın ardından IMD’nin İnternet sitesinin ayrıntılarını inceleyerek biraz daha derinleşme imkânı buldum. Dikkatimi çeken grafiklerden birisinin başlığı “Üniversiteler ve İşletmeler Arasında Bilgi Transferi” oldu.

Bilindiği gibi; bugün iş dünyasının önemli hedefleri arasında düşük ve orta düzeydeki teknolojik üretimden daha yüksek seviyeli teknoloji ile daha düşük maliyetli ve kaliteli üretime geçebilmek var. Teknolojiyi bilimden, bilimi de üniversiteden ayrı düşünmek mümkün değil. İş böle olunca, ister istemez iş dünyası ile üniversitelerin etkileşimi ilgi odağı oluşturuyor. Çünkü günümüzün rekabet şartları, akademik kuruluşlarla özellikle sanayi işletmelerinin işbirliği içinde olmalarını şart koşuyor. Rekabet gücünü artırmak ve kalıcılıkla sürdürülebilirliği sağlamak için bilgi ve yeniliğin (inovasyonun) sınaî faaliyetlere aktarılabiliyor olması gerekli…

Yukarıda sözünü ettiğim grafik (istatistik) 2010 yılı itibarıyla dünya ülkelerinin üniversite ile iş dünyası etkileşimini ortaya koyuyor. Akademik kuruluşlardan işletmelere doğru bilgi akışında en yüksek başarı düzeyine İsviçre sahip… Onu neredeyse aynı puanlarla ABD ve İsrail izliyor. İsveç 4’üncü, Almanya 11’inci, İngiltere 15’inci, Japonya 19’uncu, Fransa 27’nci, Hindistan 34’üncü ve Çin 35’inci sıralarda yer alıyor. 2010 yılı listesinde 58 ülke var. Türkiye ise 41’inci sırada…

IMD’nin listesinde gıpta ile baktığımız ülkeler arasında bizden geri olanlar var. Ama 58’lik bir listede (10 üzerinden 3,82 puanla) 41’inci sırada yer almak durumun vahametini ifade etmesi açısından önemli… Bunun açıklaması; üniversite ile sanayinin hâlâ birbirine çok uzak olduğu ya da her iki kesim arasında bilgi akışı kanallarının oluşamadığı veya tıkalı olduğu biçiminde olabilir.

Bilimsel ve teknolojik bilginin akademik kuruluşlardan sanayi işletmelerine akabilmesi için her iki kesiminde yapması gereken işler var. Bu konuda merkezi yönetimlere çok önemli görevler düşüyor. Yoksa geride olduğumuz rekabet mücadelesini daha büyük bir hızla kaybedeceğiz.

Sorunlar, Kadınlar, Erkekler ve Yaşam Sevinci

2011-03-04T22:36:00.000-08:00

Sorunlar, Kadınlar, Erkekler ve Yaşam Sevinci

Gürcan Banger

Pek çoğumuz, yaşamımızdaki olumsuzlukları basit anlamda kader olarak anlayıp düzeltmek için çaba göstermeyi akıl etmeyiz. Hâlbuki isteklerimiz ve özlemlerimiz önemlidir ama en az o kadar da emek vermek gereklidir.

Ondan şikâyet, bundan şikâyet
“Ben sevgi dolu bir insanım ama sevenim yok” diye yakınırız. Kendimizin sevgi ifade modelimizi gözden geçirmek aklımıza gelmez. “Ben yetenekli bir insanım ama değerlendirebileceğim fırsatlar yok” diye sızlanırız. Ama yetenek ve becerilerimizi değerlendirebilecek fırsatlar yaratmak için gerekli araştırma çabasını göstermeyiz.

“Onların çok parası var ama ben meteliğe kurşun atıyorum” diye dertleniriz. Ama güzel bir yaşam için gerekli parayı elde edecek girişimlerde bulunmaktan korkarız. Kazancın kaynağının akılla donatılmış risk ve girişimcilik olduğunu aklımıza bile getirmeyiz. “Ben zavallı bir insanım; hep veriyorum ama karşılığında bir şey alamıyorum” diye hayıflanırız. Ama yaptığımızın fedakârlık mı yoksa kendini harcamak mı olduğunu düşünmeyiz bile. Kendi karanlığımıza düşüp ilişkilerimizde neleri yanlış yaptığımızı sorgulamayız. Çoğu zaman ruh halimizi iyileştirmek için yardım almak, bu yönlü çaba göstermek zor gelir.

“Şu zaman şu fırsatı değerlendirseydim şimdi çok daha iyi mevkilerde olacaktım” diye başımızı duvarlara vururuz. Ama bu karamsarlığın önümüzdeki yeni fırsatları ve şansları görmemize engel olduğunu fark etmeyiz. Yaşamın bir ayna olduğunu, onun önünde nasıl durursan bunu sana yansıttığını doğru biçimde kavramayız.

“Gücümü yitirdim, elimden bir şey gelmiyor” diye kendimizi atalete teslim ederiz. Ama bizden çok daha olumsuz koşullarda başarılı olan insanların bulunduğunu göremeyiz. Yaşamın en ağır koşullar da bile devam ettiğini fark etmeyiz. Yaşamın bizzat kendisinin bir şans olduğunu göremeyiz.

Önyargılar ve olumlu olmak
Yaşamda başarının birinci koşulu, olumlu olmayı başarmaktır. Geleceğe ümitle ve sevinçle bakabilmeyi becermemiz gerekir. Yaşama gülümsediğimizde yaşam da bize gülümseyecek ve fırsatları görmemizi sağlayacaktır.

Erkekler ve kadınlar, basit kabullerle önyargılı olmak yerine birbirlerini anlamayı deneseler her şey çok daha kolay olurdu diye düşünürüm. Cinsler arası ilişkilerimizde yapabileceğimiz hataların ilki ve en vahimi, erkeklerin ve kadınların sorunlara yaklaşımlarının aynı olduğunu kabul etmek olur. Örneğin genelde erkekler çözüm yönelimlidirler. Sanki bu özellik, onların genlerine kodlanmıştır. Pek çok kadın, bir erkeğin neden iç dünyasına döndüğünü kavrayamaz. Bu sırada erkek, kendi iç dünyasında sorununa çözüm bulmakla meşguldür.

Sorunu kendisiyle tartışma ve çözme sürecine girmiş erkekle, kadının iletişim kurmayı zorlaşır. Bu süreçte “Neden böyle yapıyor, anlamıyorum” sözcüklerini pek çok kadının ağzından duyabilirsiniz.

Sorunlu erkek
Erkeğin sorununa çözüm bulamadığı durumda davranışı daha ilginçtir. Çözümsüzlük durumunda kendi iç dünyasından dışa döner ve yakınındaki kadınla konuşmak yerine sorununu tartışabileceği bir erkek arayışı içine girer. Bu durumda yine kadının dudakları arasında dökülen sözcükler aynıdır: “Neden böyle davranıyor, anlamıyorum.” Aslında anlaşılacak pek de fazla bir şey yoktur. Bu erkeğin sorunlara yaklaşım biçimidir ve kesinlikle kadınların yaklaşımından farklıdır.

Ve kadın
Sorunu paylaşma konusunda erkekler ve kadınlar farklı tarzlara sahiptir. Erkeğin sorununu paylaşacak bir arkadaş aramasındaki temel fikir, bir çözüm bulabilmektir. Sorununu bir erkek arkadaşı ile paylaşan erkek, sorunun çözülmesi yolunda yeni fikir arayışları içindedir.

Bir kadının sorun karşısındaki arayışı ise tamamen farklıdır. Pek çok erkek, bir kadının sorununu anlattığında bir çözüm aradığını düşünür. Hâlbuki kadınların sorunlarını paylaşmalarının nedeni, genelde sadece birisinin kendilerini dinlemesi içindir. Çözümden çok önce, sorunu anlatarak paylaşma ihtiyacındadır kadın.

Böyle bir durumda erkeğin konuşmasını keserek çözümler önermesini değil, aksine ilgi ve sabırla kendisini dinlemesini ister. Hatta kendisine hak verilmesini ister. Ama bu anlatım sırasında erkekler, kadınları kendileri gibi sanarak çözümler önermeye başlayınca kadın, dinlenip ciddiye alınmadığı duygusuna kapılmaya başlar. Pek çok kadın bu durumu “Sen beni ciddiye almıyorsun” sözcükleriyle ifade eder.

Kadının, sorununu (öncelikle) sadece anlatmak istemesinin ardında, bir süre bu üzüntü ile yaşamak istemesi de vardır. Erkekler bu ruh halini anlamadıkları için derhal çözüm önerilerinde bulunurlar. Kadınlar da bu yaklaşımdan pek hoşlanmazlar.

Kadınlarla başarılı ve sağlıklı ilişkileri olan erkeklerin anladıkları en can alıcı nokta budur. Tabii ki, aynı başarıyı erkek bakış açısını bilen kadınlar için de söyleyebiliriz.

Çözüm ellerimizde
Tekrar edelim. Erkekler ve kadınlar sorunlarına farklı yaklaşırlar. Soruna dokunma modelleri hakkında bilgi olduğumuzda erkekler ve kadınlar, “anlaşılmaz yaratıklar” olmaktan kurtulacaklar. Çözüm, tamamen bizim ellerimizde...

Sanayi, Üniversite ve Geleceğe Bakış

2011-03-03T22:10:00.001-08:00

Sanayi, Üniversite ve Geleceğe Bakış

Gürcan Banger

Türkiye ekonomisinin en belirgin özellikleri arasında birincil planda dış dinamiklerden etkilenmesi gelir. Kendi sanayileşmesini kendi olağan iç gelişimi ile sağlayamayan Türkiye, tüm olumlu gelişmelere karşın dış dinamiklerin yoğun baskısını üzerinde hissetmeye devam etmektedir. Bu nedenle hangi düzeyde bakılırsa bakılsın, geleceğin anlaşılmasında, öngörülmesinde ve ekonomik geleceğe hazırlanmakta dış dinamiklerin etkileri göz önünde bulundurulmak zorundadır. Bir başka deyişle; ekonomik aktörlerimiz, gelişmiş ülkelerdeki gelişmeleri ve yönelimleri, bunların Türkiye’yi de içine alan yaklaşım ve planlarını yakından izlemelidirler.

Dış dinamiklerin izlenmesi, muhtemelen yükselmekte olan sektörler ve bunlardan Türkiye’yi yakından ilgilendirebilecek olanlar hakkında bilgi verecektir. Diğer yandan kobi’lerimizin durumu yakından incelendiğinde, bunların sektör seçimi dışında başka sorun ve ihtiyaçları olduğu da ortadadır. Kobi ihtiyaçları arasında görece daha yüksek teknolojilere geçiş bir zorunluluk gibi durmaktadır. Bu arada kobi’lerimizin ciddi düzeyde kurumsallaşma ihtiyacı içinde olduklarını da belirtmemiz gerekir.

Sektör seçiminde ise öncelik yüksek katma değere verilmelidir. Getirinin tekrar yatırılabilmesi için bu seçim yüksek önemdedir. Bu arada küresel süreçlerin dayatmakta olduğu standartlaşma, rekabete dayanıklılık ve verimlileşme gibi unsurların da gözetilmesi gerekir.

Ekonominin iç dinamiklerine bakıldığında, yakın geleceğe ilişkin bazı ipuçları elde etmek mümkün olmaktadır. Anlaşılan, önümüzdeki 5-10 yıl içinde de tekstil, gıda, beyaz eşya, elektronik ve otomotiv sektörleri ekonomi içinde ciddi pay sahibi olmaya devam edeceklerdir. Halen ve yakın süreçte de yan sanayinin ana sanayilerden daha cazip olmaya devam edeceği düşünülürse, bundan yerelde kendimize çıkarmamız gereken dersler olduğu açıktır. Sonuç olarak; yerel kobi’ler, önümüzdeki kısa ve orta dönem hazırlıkları açısından verimliliğe, kurumsallaşmaya, standartlaşmaya ve kalite unsurlarına özel önem vermek zorundadırlar.

İlerleyen dönemlerde bilişim ve iletişim sektörlerinin özel bir yeri olmaya devam edeceğine, hatta bu önemin giderek yükseleceğine hiç kuşku yok Bilgi ekonomisi, genel hatları itibarıyla teknoloji ve katma değeri yüksek özellikler göstermektedir. Bu nedenle bu ekonominin gereklerinin yerine getirilmesinde ciddi adımlar atılmalı.

Önümüzde uzanan dönemde turizm sektörünün genişlemeye devam edeceğinin öngörüldüğünü belirtelim. Her ne kadar yeterli hazırlıklar içinde değilsek de akıllı yaklaşımlarla bu sektörden yerel paylar elde etmek mümkündür.

Ve üniversite
Bir iş dünyası dergisinde IMD isimli kuruluşun “Dünya Rekabet Gücü (World Competitiveness Yearbook)” isimli çalışmasının bazı sonuçlarını okudum. IMD, Uluslararası Yönetim Geliştirme Enstitüsü olarak Türkçeleştirebileceğimiz bir kuruluş… Hızlı okumanın ardından IMD’nin İnternet sitesinin ayrıntılarını inceleyerek biraz daha derinleşme imkânı buldum. Dikkatimi çeken grafiklerden birisinin başlığı “Üniversiteler ve İşletmeler Arasında Bilgi Transferi” oldu.

Bilindiği gibi; bugün iş dünyasının önemli hedefleri arasında düşük ve orta düzeydeki teknolojik üretimden daha yüksek seviyeli teknoloji ile daha düşük maliyetli ve kaliteli üretime geçebilmek var. Teknolojiyi bilimden, bilimi de üniversiteden ayrı düşünmek mümkün değil. İş böle olunca, ister istemez iş dünyası ile üniversitelerin etkileşimi ilgi odağı oluşturuyor. Çünkü günümüzün rekabet şartları, akademik kuruluşlarla özellikle sanayi işletmelerinin işbirliği içinde olmalarını şart koşuyor. Rekabet gücünü artırmak ve kalıcılıkla sürdürülebilirliği sağlamak için bilgi ve yeniliğin (inovasyonun) sınaî faaliyetlere aktarılabiliyor olması gerekli…

Yukarıda sözünü ettiğim grafik (istatistik) 2010 yılı itibarıyla dünya ülkelerinin üniversite ile iş dünyası etkileşimini ortaya koyuyor. Akademik kuruluşlardan işletmelere doğru bilgi akışında en yüksek başarı düzeyine İsviçre sahip… Onu neredeyse aynı puanlarla ABD ve İsrail izliyor. İsveç 4’üncü, Almanya 11’inci, İngiltere 15’inci, Japonya 19’uncu, Fransa 27’nci, Hindistan 34’üncü ve Çin 35’inci sıralarda yer alıyor. 2010 yılı listesinde 58 ülke var. Türkiye ise 41’inci sırada…

IMD’nin listesinde gıpta ile baktığımız ülkeler arasında bizden geri olanlar var. Ama 58’lik bir listede (10 üzerinden 3,82 puanla) 41’inci sırada yer almak durumun vahametini ifade etmesi açısından önemli… Bunun açıklaması; üniversite ile sanayinin hâlâ birbirine çok uzak olduğu ya da her iki kesim arasında bilgi akışı kanallarının oluşamadığı veya tıkalı olduğu biçiminde olabilir.

Bilimsel ve teknolojik bilginin akademik kuruluşlardan sanayi işletmelerine akabilmesi için her iki kesiminde yapması gereken işler var. Bu konuda merkezi yönetimlere çok önemli görevler düşüyor. Yoksa geride olduğumuz rekabet mücadelesini daha büyük bir hızla kaybedeceğiz.

Haset veya Çekemezlik ya da Kıskançlık

2011-03-03T10:49:00.001-08:00

Haset veya Çekemezlik ya da Kıskançlık

Gürcan Banger

Haset, çekemezlik veya kıskançlık neredeyse aynı anlama sahip sözcükler… Duruma göre birini ya da diğerini kullanıyoruz. Bu konuda bana en ilginç gelen yan ise kıskançlık yapanın (haset edenin), karşısındaki aynı şeyle suçlaması… Özellikle makam ve ikbal derdinde olanlarda bu durumu sıkça görüyoruz. Sakın çıkarlarına ve beklentilerine karışmayın; ayaklarına basılmış gibi koro halinde yaygaraya başlarlar.

Haset veya kıskançlık olgusu insanlık tarihi kadar eski… Ama diğer yandan bugün kadar da yeni… Literatürde bir gezinti yaptığımızda bu konudaki nitelikli tartışmaları görmek mümkün… ABD’li yazar Archibald Rutledge kıskanç insanı tanımlarken sert bir tarza sahiptir: “Kıskanç insan, başkalarını küçük düşürmek isteğiyle kendini gözden düşüren bir zavallıdır.” Ama hasedin yarattığı tutku öylesine güçlüdür ki, kişinin bu durumu objektif olarak algılaması hiç de kolay değildir. Kıskançlık, tedavisi pek kolay olmayan bir tür körlüktür.

Ünlü destan Kelile Dimne’nin yazarı Hintli düşünür Beydaba şöyle der: “İnsanların en alçağı, başkasının kazandığı ilgi ve sevgiyi çekemeyendir.” Anlaşılacağı üzere kıskançlık, ruhun hastalıklarından birisidir. Haset, önlem alınması unutulmuş güve gibidir. İçin için hem kıskançlık yapanı hem de muhatabını bitirir.

17’nci yüzyılda yaşamış olan ünlü Fransız ahlâkçısı La Rochefoucauld, pek konuda olduğu gibi haset ve kıskançlık üzerine olan özdeyişleri ile de tanınır. Örneğin kıskançlık ve daha tehlikeli bulduğu hasedi ayırarak şunları söyler: “Kıskançlık, bir bakıma yerinde ve makul bir şeydir. Çünkü bizim olan veya bizim olduğunu sandığımız bir şeyi koruma arzusundan başka bir amacı yoktur. Halbuki haset, başkalarının iyiliğine tahammül edemeyen bir kudurganlıktır.” Sanırım; ünlü ahlakçı, kıskançlık ve haset arasındaki önemli bir ayırımı yakalamış bu tespitinde.

Hasedin kıskançlığı aşmış olması, yine de kıskançlık tezahürlerini tamamen anlayışla karşılamamızı gerektirmez. Sadece kıskançlığın, hasede oranla daha anlaşılabilir olduğunu ifade eder.

La Rochefoucauld, kıskançlığı sevgiye bağlar. Onun devam edegelen sonuçlarından birisi olduğunu söyler. Ama sevgiyi, sürekliliğini ve kıskançlığı birbirine şu sözlerle bağlaması anlamlıdır: “Kıskançlık, daima sevgiyle beraber doğar. Fakat her zaman sevgi öldükten sonra ölmez.” Yaşamın görünümlerine dikkatlice göz attığımızda, kimi örneklerde sevgi sonrasında kıskançlığın (daha ağır ve gayri ahlâkî olan) hasede dönüştüğünü de izleyebiliriz.

Belki kıskançlık, bir sevgi ifadesi olması açısından anlamlı bulunabilir. Bana sorarsanız; hasedin, kötü ruhun ve karakterin ifadesi olmaktan ötesi başka açıklaması olamaz.

Tasavvuf dünyasının büyük düşünürü ve şairi Mevlâna Celaleddin-i Rumi, “Bir mum diğeri tutuşturmakla ışığından bir şey kaybetmez” der. Sanırım; bilginin, görgünün ve deneyimin paylaşımı bundan daha zarif anlatılamaz.

Mevlâna’nın bu hoş yaklaşımını kime ifade etsek, katıldığını söyleyeceğine kuşku yoktur. Paylaşımın yüce bir davranış olduğunu hemen herkes kabul eder. Ama herkesin gerçek anlamda paylaşımcı davrandığını söylemek zordur. İşin aslı şudur. Pek çok durumda söz ile aynı değildir. İş söze geldiğinde mangalda kül bırakılmaz; ama paylaşımın yerini kıskançlık ve çekememezliğin aldığı örnek o denli çoktur ki… Muhtemelen yaşamın aynasında kendi gerçek yüzümüzü görmekte zorlanıyoruz.

Gerçek yaşamda kim olduğumuz ile kendimizi kim sandığımız konusundaki kanaatlerimiz birbirine karışıyor. Zihnimizde kendimize bir sanal kimlik çizip bunu dillendirirken, “Madem bende yok, onda da olmasın” misali kıskançlık ve hasedi biteviye yeniden üretmeye devam ediyoruz.

Tek bir olaydan kural çıkmaz. Bir nedenle kıskanç durumuna düşmüş olabilirsiniz. İyi anlaşılmadığınız bir ortamda hasetlik ürettiğiniz düşünülmüş olabilir. Ama sosyal yaşamda biteviye dışlanıyorsanız veya yaşamınızla genelde kötü bir imaj oluşturmuş iseniz, o zaman hatanın kendinizde olduğunu düşünmeye başlamalısınız. Arkadaşlarınız, dostlarınız veya birlikte iş yaptığınız insanların sizinle aralarına mesafe koymalarında, sizden kaynaklanan nedenler olması şiddetle muhtemeldir. Kişinin bu konuda kendi kötü huylarını düzeltmesinin gereğini Amerikalı şair Archibald Rutledge güzel ifade eder: “Kıskanç insan, başkalarını küçük düşürmek isteğiyle, kendini gözden düşüren zavallıdır.”

Paylaşım, sadece bilgiyi veya mevcut maddiyatı paylaşmak değildir. Toplumun veya çevrenin gelişmesi, bir bireyin gelişmesi ve başarılı olması için yapılan destek bir paylaşım türüdür. Gerçekleşmiş bir başarının takdiri de paylaşımdır. Kıskançlık ve çekememezlikle desteklememek ve takdir etmemek, paylaşım becerilerinin gelişmesini engeller; korku, yalnızlık ve güvensizlik üretir.

Kıskançlık, bireyin ahlakî değerlerini aşındırır; kişi, farkında olmadan etik çerçevesini yitirir. Bu süreçte paylaşım azalırken gerginlikler ve düşmanlıklar artmaya başlar. Çevreyle geçimsizlik had safhaya varır. Çevredeki bireylerin başarıları sürekli rahatsızlık yaratırken, kişide başarıları küçümseme, azımsama ve karalama gibi davranışlar içeren bir model gelişir. Kıskançlık ve çekememezlik, kimi zaman destek gerektiren bir ruhsal bozukluğun sonucu olarak ortaya çıkarken, her durumda ruhsal arızayı destekleyen unsurlar arasında yer alır. Servet-i Fünun Edebiyatı’nın üç önemli isminden birisi olan ve gelenekçilerin en sık saldırısına uğrayan Cenap Şahabeddin kıskançlık ve çekememezliğin kişiyi nasıl olumsuz etkilediğini, “Haset, başkasının balını kendine zehir etmektir” şeklinde anlatır. Çekememezliğin bir kısır döngü olduğunu ifade ederken “Hasedin karnı doymaz, cebi dolmaz, ağrısı dinmez” der.

Lületaşı: Bir Kez Daha

2011-03-01T23:25:00.000-08:00

Lületaşı: Bir Kez Daha

Gürcan Banger

Lületaşı, çok eski dönemlerden beri bilinen bir madendir Eskişehir ise Dünyada bu madenin en önemli rezervlerinden birisinin bulunduğu bir bölgedir. Lületaşı, az bulunur ve değerli olması nedeniyle “Beyaz Altın” olarak da isimlendiriliyor. Arkeolojik buluntular ve tarihçilerin yazdıklarından öğrendiğimiz kadarı ile birkaç bin yıldır bilinmekte ve işlenmektedir. 5000 yıla varan zaman diliminde Avrupa ve Asya’ya dağılan ham lületaşının ve işlenmiş ürünlerinin Eskişehir’den yola çıktığı anlaşılıyor.

Uzun yıllar lületaşının, öncelikle Avusturya’ya (Viyana’ya) ham halde satılıp buradan işlenerek Dünyaya yayılması nedeniyle bu maden, “Viyana Taşı” olarak tanınmış ve bilinmiştir. Pek çok değerine sahip çıkmakta atıl ve ilgisiz davranan Eskişehir, bu madenin “Eskişehir Taşı” olarak tanınması konusunda da fazlaca mesafe alamamıştır. Lületaşı ile ilgili olarak önümüzdeki mesafe taşlarından birisi, lületaşının “Eskişehir Taşı” olarak tanınmasında daha kapsamlı ve yaygınlaştırıcı çalışmalar yapmaktır. (Bu çalışmaların yapılmasına, lületaşının bir maden olarak giderek azalıyor olması dahi engel yaratmamalıdır. Çünkü ortada değer kabul edilebilecek bir lületaşı geçmişi ve gerçeği mevcuttur.)

Lületaşı ve Eskişehir
Lületaşının Eskişehir’e özgü olmasındaki nedenler arasında yörenin jeolojik ve hidrolojik (yer altı ve yer üstü suları) ve hidro-termal (yer altı sıcak suları) yapısının özel bir önemi vardır. Yine Eskişehir’deki lületaşı oluşumlarında, bölgenin manyezit ve bor gibi zengin ve az bulunur yer altı maden kaynaklarına sahip olmasının etkisi vardır. Tüm bu faktörler, lületaşının Eskişehir’e özgü bir maden olduğunu ve bir “Eskişehir Taşı” olduğunu doğrulamaktadır.

Lületaşı, Eskişehir’in bir yöre olarak kimlik kazanmasında ciddi katkıları olan bir değerdir. Geçmiş uzun yıllar boyunca tarihi anıtları taş-toprak diye yurt dışına sattığımız düşünülürse, lületaşını işlemek yerine hammadde olarak satıp onun “Viyana Taşı” olmasına katkı koymamız şaşırtıcı değildir. Bor madeni konusunda da aynı hatayı yapmaya devam etmiyor muyuz? Dün lületaşının başına gelen, bugün bor madeninin başına gelmeye devam ediyor. Değerli yer altı kaynaklarımızı yok pahasına yurt dışına satmayı sürdürüyoruz.

Sepiyolit
Lületaşı, genel anlamda sepiyolit adı verilen bir maden grubunda yer alıyor. Sepiyolitin sanayiden tıbba kadar pek çok kullanım alanı var. Diğer yandan sepiyolit grubunda özel bir tür olarak yer alan lületaşının az bulunur bir maden olması, onu değerli yapan tek faktör değil. Lületaşına değer katan unsurların en önemlisi, onu işlemekte kullanılan ustalık emeği…

Dünya’da yaşamış veya yaşayan pek çok ressam veya heykeltıraşı tanıyoruz. Pek çok uluslararası sanatçının ismini kolaylıkla söyleyebiliyoruz. Ama her biri taş işleme alanında Dünya lideri olan lületaşı ustalarımızı bundan mahrum bırakıyoruz. Örneğin üniversitelerimizin sanat bölümlerinde veya ulusal ve yerel sanat çevrelerimizde kısa bir araştırma yapınız. Pek çok yabancı sanatçının kolaylıkla bilinirken lületaşı ustalarının tanınmadığını göreceksiniz. Kitapçıları bir dolaşın; bakalım lületaşı ile ilgili bir kitap, bir CD/DVD veya benzeri bir materyal bulabilecek misiniz? Kendi madenini, kendi sanatçısını, kendi şaheserlerini tanımayan Eskişehir, lületaşını daha büyük ölçekte nasıl tanıtacak ki?

Lületaşı ekonomisi
Eskişehir’deki işletmelerin en ciddi sorunları arasında küçük olmaları yanında aile işletmesi olarak büyümeye çalışmalarını görüyorum. Bir başka deyişle ciddi boyutlarda kurumsallaşma ihtiyacı var. Lületaşı sektöründe de aynı benzer bir sorun yaşanmaktadır.

İşçilik konusunda kendisini bir noktaya kadar geliştiren işçilerin kendilerine bir işletme açarak çalışmalarını sürdürdükleri görülmektedir. Bu nedenle sektör, küçük işletmeler halinde kalmaya devam etmektedir. Lületaşı sektöründe kobi kapsamında olmakla birlikte daha büyük ölçekli işletmelere gerek vardır Bir anlamda lületaşı sektöründe yer alan firmalar kendilerini birer sanayi kobi’si olarak düzenlemek zorundadır. Şu an var olan ölçekte kalarak ne lületaşının daha yüksek getiri elde etmesi mümkündür ne de sektörün sağlıklı olarak büyümesi…

Sektördeki küçük yapılanmaların birleşerek büyümeleri konusunda meslek odaları ve üniversitelerin katkılarıyla ciddi arayışlara ihtiyaç vardır. Sektörde çalışan firmalar genelde destekler, teşvikler, krediler, ihracat imkânları konusunda yeterli birikimde değildir. Yabancı dil konusunda ciddi eksiklikleri bulunmaktadır.

Sektörün bence en önemli problemleri arasında pazarlama konusundaki eksiklik ve zafiyet gelmektedir. Pazardaki tüketici talepleri ve yönelimleri iyi bilinmediğinden ürün çeşitlemesi ve yeni ürün karmalarının oluşması mümkün olmamaktadır. İç pazar son derece zayıftır. Takı konusunda ülkemizde önemli gelişmeler ve çeşitlenmeler olmasına karşın lületaşı ürünler, bu pazarın uzağında durmaktadır.

Lületaşı başta olmak üzere el sanatları ürünlerinin pazarlanmasında en etkin araçlardan birisi olan e-ticaret (Internet üzerinden satış), sektörde henüz yeterince yaygın değildir. Bu konuda sektörün desteğe ihtiyacı var.

Eskişehir’de Kent Merkezini Yorumlamak

2011-02-28T23:57:00.000-08:00

Eskişehir’de Kent Merkezini Yorumlamak

Gürcan Banger

Bugün Eskişehir, hâlâ Köprübaşı adını verdiğimiz tek kent merkezi ile yaşıyor. TOKİ konut bölgeleri gibi denemeler henüz bir otel-kent görüntüsü vermenin ötesine geçemedi. Çok-boyutlu, çok-amaçlı ve çok-fonksiyonlu alt-kent fikri, Eskişehir’in gündemine henüz yeterince giremedi. Her sabah ve her akşam, insanlar kitleler halinde kentin bir bölgesinden başka bölgelerine taşınmak zorunda kalıyorlar. Hafif raylı ulaşım projesini Köprübaşı merkezli bir sıkışıklığa mahkûm eden fikrin altında da hala tek kent merkezi anlayışı yatıyor.

Eskişehir’in kentsel dönüşüm açısından bir kalkış noktasında olduğu kanaatindeyim. Sonuçta ya düzgün bir kalkış olacak ya da kent bir kez daha akılcı bir dönüşüm için ayağa kalkamayacak biçimde olduğu yere oturacak. Akılcı bir kentsel dönüşüm için öncelikle tek kent merkezi fikrinden uzaklaşmamız bir zorunluluk gibi…

Aralarında ulaşımın kolaylaştırıldığı çok fonksiyonlu alt-kent fikrinin, merkezdeki kent rantını düşürmesi yanında konut sorunlarının çözümünü kolaylaştıracağı ve ticarete mekânsal derinlik kazandıracağı görüşündeyim. Bu nedenle kentsel projelerimizi asla kent merkezindeki rantı daha fazla artırıcı yönde biçimlendirmememiz gerekir. Bir örnek vermek gerekirse; örneğin Atatürk Stadyumu kent merkezinden kaldırılıp bir başka yöreye taşınacaksa, bu alanın değerlendirilmesi kent rantını merkezdeki sıkışıklığı artırmayacak biçimde olmalıdır. Özetle; şu anki kent merkezindeki yoğunluğu dışa doğru boşaltmalıyız.

Kentsel gelişim
Dünya ile ülkemizdeki kentleri birlikte incelediğimizde; bazı kıyaslamalar yapma imkânı doğuyor. Eskişehir’in kentsel gelişme çizgisinde yerinin doğru tespit edilmesi ve geleceğinin doğru belirlenmesi açısından önemli…

Pek çok kentte gördüğümüz bir durum var. Kentsel gelişme yönelimi açısından iki tür olgudan söz edebiliriz: Merkez kent ve uydu kent. Çok-ilişkili ve çok-boyutlu kent olmak, Eskişehir için yakın bir hayal olarak kurulamaz. Uydu kent olmasını asla istemeyiz. Ama kendi bölgesinde bir merkez olabilmesi son derece olağandır.

Merkez kentlerin gelişiminde iki ana unsur var. Birincisi, merkez kentlerin gelişiminde ivmeli olarak artan dış ilişkiler önemli bir yer tutuyor. Türkiye’de hızlı gelişme eğilimi gösteren tüm illerde dış ticaret gelirlerinin ciddi faktör olduğunu gözlemliyoruz. Bu bağlamda Eskişehir’in doğru gelişme yönelimini yakalayabilmesi için dış ticaretini artırması aklımıza gelebilecek seçeneklerin ilkidir. Demek ki, dış ticarette mal ve hizmet olarak satabileceğimiz ürün karmalarının bulunması, var olanların geliştirilmesi özel bir önem arz ediyor. Yeni fırsat alanlarının bulunup geliştirilmesi için çevremizde gördüğümüzden daha fazlasına kafa yormamız gerekiyor.

Kırsal alanlarındaki tüm olumsuzluklara rağmen Eskişehir’in bir büyüme çizgisi yakaladığı ortada… Bir büyüme yönelimine giren kentlerin başına gelen sosyal göç olgusu ise merkez kentlerin ikinci özelliği olarak ortaya çıkıyor. Gerekli önlemler alındığı takdirde kentin kalabalıklaşmasının ciddi sakıncaları olmayabilir. Ama gerekli gelişme planları uygulanmadığı durumlarda yeni iş sorunlarıyla birlikte konut sorunlarının da oluşması beklenen bir durum…

Mevcut durumda Eskişehir, kendi taşrasından veya başka illerden aldığı sosyal göçü emebilecek yeterli mekanizmalara sahip değil. Hızlı bir biçimde yeni iş alanlarının yaratılabildiğini söyleyemeyiz. Sanayinin tüketemediği fazla işgücü, hizmetler sektörüne akıyor ve bu sektörde ciddi anlamda şişkinlik yaratıyor.

Hizmetler sektörünün aşırı şişmesi, kişi başına düşen gelirin yetersizliği ile birlikte sokak-mafya ilişkilerini besleme riskini taşıyor. Şu an Eskişehir’deki görece huzuru fazla abartmamak gerekir; özellikle genç işgücünü uzun vadede istihdam edememenin yeni ciddi sorunlar yaratabileceğini hatırlamak gerekir. Giderek büyüyen istihdam sorununu çözmek için bilinen yaklaşımlar yanında yeni yaratıcı çözümler için çaba sarf etmeliyiz.

İstihdam sorununun tek başına bir sorun olarak algılanması da bir başka yanlış olur. Kentin mekânsal gelişimi ile istihdam sorununa yönelik geliştirdiğimiz çözümlerin uyumlu olması bir zorunluluk. Bu ve benzeri konularda kentin gelişiminde etkileri olabilecek kurum ve kuruluşların birlikte çözümler üretmelerinde yararlar var.

Metropoliten sorunlarımıza çözüm bulmakta geciktiğimizde bunun seçilmiş ve bürokrat sorumlularını çevremizde bulamayabiliriz ama yaşanamaz bir merkez olarak bu kent burada var olmaya devam eder.

Kentin vitrini, yoksulluk ve sosyal adalet
Eskişehir’deki Köprübaşı gibi semtler ilgili kentin vitrinidir. Kent, orada, o vitrinde pazarlanır. Özellikle İstanbul, Ankara gibi metropollerden gelen ‘entel-dantel’ heyetlere kentin bu vitrini gösterilir ve kent adına prestij kazanılır. Kentin dış semtleri ne haldedir bilinmez. Kenti çepeçevre saran görece daha yoksul dış mahalle ve sokakların hizmet alıp almadığı konusunda yerel basında yer alan az sayıdaki şikâyetin dışında da haberimiz olmaz. Oralarda yaşayan yoksul insanlar ancak seçim zamanlarında hatırlanırlar; ancak başlarına bir felaket geldiğinde medyada yer alırlar.

Muhtemelen kent planlaması, kentte yaşayan insanların yoksulluğunun giderilmesinde birinci elden etkili bir araç olamaz. Ama bir kentteki imkânlar, o kentin sunduğu hak ve olanaklar o kentte yaşayan tüm bireylere benzer ölçülerde ulaşabilmelidir. Hizmetlerin ulaşmasındaki sıkıntılar, o kentin yoksulluğunun bir başka ifadesidir. Bir kentin performansını değerlendirirken sadece kentin vitrinine takılıp kalmak, o kenti vitrinden ibaret yapmaya çalışanların tuzağına düşmek demektir.

Örneğin bir kentin merkezinde çok görkemli bir görsel gösteri binası yapmanız, bu binanın tüm gösterilerde tüm koltuklarının satılması, kent ölçeğinde başarıyı yakaladığınız anlamına gelmez. Bu olanaktan yararlananların sosyo-ekonomik katmanlar arasında nasıl dağıldığı da en az işin kendisi kadar önemlidir. Kent olanaklarının bölüşümünün adil olması gerekir.

Sermaye, Kent Rantı ve Siyaset

2011-02-28T05:08:00.000-08:00

Sermaye, Kent Rantı ve Siyaset

Gürcan Banger

1970’li yıllarla birlikte küresel sermaye gerçeğini daha net kavradık. Bu süreç (küresel sermayenin gelişimi), 1980’den sonra başta İstanbul olmak üzere Türkiye’de kent yerleşimlerini de etkilemeye başladı. Türkiye ekonomisinin büyük paydaşının İstanbul olduğunu ve İstanbul’daki hareketlerin tüm kentsel ekonomileri etkilediğini düşünürsek Eskişehir gibi Anadolu kentlerinin etkilenmesine şaşırmamak gerekir.

1980’ler itibarıyla İstanbul, küresel sermayenin Türkiye’ye giriş kapısı oldu. Bu tarihten başlayarak Anadolu kentlerinin İstanbul’a olan bağımlılığı, uluslar arası sermayeye eklemlendi. Ama hemen bu görünümün düne ait olduğunu ve yakın gelecekte bu görüntünün belli oranda değişeceğini söylemeliyim. Yakın vadede uluslar arası sermayenin pivot ayağı İstanbul’da kalmak üzere Eskişehir’in de aralarında bulunduğu bazı illerde doğrudan yerleşeceği ve yapılanacağı kanaatindeyim.

Kent sistemi
Kent bileşenleriyle, ilişkileriyle bir sistemdir. Kentsel sistemin değişik düzlemlerden oluştuğunu söyleyebiliriz. Örneğin kentin ekonomik, siyasal ve ideolojik düzlemlerin bir bileşimi olduğundan söz edebiliriz. Bu düzlemlerin özellikleri ve kalitesi, özelde kentsel mekânı, genelde kent sistemini belirler. Silik ve niteliksiz düzlemler, kalitesiz bir kent oluşturur.

Eskişehir’in mekânsal büyümesinin bir yağ damlası modeli olduğu uzmanlarca bilinir. Yağ damlası modeli, kendiliğinden gelişmenin önemli göstergelerinden birisidir. Bu gösterge, kenti oluşturan düzlemlerin kalitesizliğinin bileşkesinden başka bir şey değildir. Bu üç kalitesiz düzlemin oluşturduğu kentsel mekân ve kentsel sistemin kaliteli olmasını beklemek hayalcilikten bile ötedir.

Tüketim kenti
Kentsel sistemin oluşumunda ekonomik düzlemin önemli ve etkin belirleyiciliği vardır. Kentlerin varoluş nedenlerinin başında tarım dışı üretim gelir. Özetle; ekonomik düzlemin asli unsuru üretimdir. Fakat kapitalizmin ilerleyen aşamalarında kentler, üretim mekânları olmaktan çıkarak tüketim mekânları olmaya başlıyorlar. Eğer söz konusu kentin üretim yapısı sağlam ve sağlıklı ise kapitalist tüketim sürecinin yükünü daha kolay karşılayabiliyor.

Değişen manzara
Kentlerin gelişmesi ile birlikte sanayi üretimi öne çıkarken kırsal alanlardaki atıl işgücünü sanayi sektörlerine çektiği bilinir. Son yıllarda sanayi yanında hizmetler sektörünün de önemi artmıştır. Hizmetler sektörünün Eskişehir gibi ekonomilerde yerine getirdiği işlevlerden birisi, sanayinin tüketemediği işgücü fazlasını gizli işsizlik biçiminde içine almak, emmektir.

Kentlerin gelişmişlik sırası, üretimin ne kadarının o kentte yapıldığının da bir göstergesidir. Kapitalizmin gelişmesi ile birlikte bazı kentlere üretim pastasından daha az pay düşmektedir. Üretim pastasının azalması ile kent, bir üretim merkezi olmaktan çıkıp bir tüketim mekânı haline dönüşmektedir.

Eskişehir sanayisinin yakından incelenmesi, kentin müşteri sadakati yaratan vazgeçilmez yeterli sayıda ürünü olmadığını, ancak başka kentlerde üretilen pastaya katkılarda bulunduğunu göstermektedir. Yan sanayi olarak nitelenebilecek tüm sektörler için durum budur. Tekstilde Çin’in ucuz işgücü ile bir seçenek yaratması gibi ülkedeki başka kentlerin daha uygun seçenekler yaratması durumunda Eskişehir ciddi kayıplara uğrayacaktır. Teşvik Yasası’nın yarattığı tehdit bunlardan birisidir. Bölgesel kalkınmada merkez il olma şansını yitirmemizin önemi buradadır.

Tüketim kenti olmak
Tüketim kenti olma eğilimi gösteren yörelerde gözlenen yönelimlerden birisi, yeni kent bölgelerinin ve konut alanlarının oluşmasıdır. Tüketim için gerekli olan altyapının oluşması, uzun vadeli kredilerle konut sahibi olma süreçlerinden geçmektedir.

Tüketim kenti olma yöneliminin bir diğer göstergesi ise bu tüketimin yapılmasını sağlayacak olan yeni mekanizmaların gelişmesidir. Anlaşılan, daha önce Eskişehir’in kaynaklarını İstanbul üzerinden elde eden küresel sermaye, bu kez kendisi Eskişehir’e gelerek kaynak transferini yurtdışına doğrudan yapacaklardır.

Güçbirliği
Görünen o ki, şu ana kadar olup bitenin dışında Eskişehir’de olağan sınai ve ticari yollarla sermaye birikimi olmayacak; olan da hareketlenmede isteksiz görünüyor. Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki devlet eliyle sermayedar yaratma girişimini andıran güçbirliği ile sermaye ve girişimci yaratma hayalimiz de vizyonsuzluktan ve sosyal sermaye düşüklüğünden gerçekleşmeyecek. (bilindiği gibi; sosyal sermayenin düzeyini karşılıklı güven, birlikte iş yapabilmek ve ortak çalışma yetkinlikleri belirliyor.)

Diğer yandan kapitalist gelişme ilerledikçe kentsel mekân da bir sermaye haline dönüşüyor. Bu nedenle kentsel mekânın, değişik tür ve boydan kent rantiyelerinin saldırısına uğramaya başlaması son derece olağan…

Kent toprak ve mekânlarının talan edilmesi sürecinin odağında daima siyaset var. Eskişehir’de kimi kamu arazi ve mekânlarının gerek özelleştirme gerekse ihaleler yoluyla talan edilme eğilimlerinin altında sağ-sol ayrımı olmaksızın siyasetten güç alan yeni kent rantiyeciliğinin olduğundan hiç kuşkum yok. Anlaşılan, Eskişehir’de kapitalist sermaye birikimi kent mekânının talan edilmesiyle oluşum sürecine girmek üzeredir.

Beklendiği gibi; ilerleyen dönemde kent mekânı, üretim yapılan bir alan olmaktan çıkarak her an daha çok tüketim merkezi olan mekânın bizzat kendisinin bir değerli meta olduğu biçime dönüşmekte. Eskişehir’in kent merkezindeki aşırı yoğunlaşmanın ve rant artışının arkasındaki sosyal ve ekonomik gerçek budur.

Bu süreçte yeni yaşam mekânları geliştirerek kent rantını düşürme görevinin yerel yönetimlere düşmesine rağmen buradaki kimi yöneticilerin yerel paydaşlarıyla birlikte öncelikle kendilerinin ranttan pay alma derdine düştüklerini gözlüyoruz. Deyim yerindeyse; kapitalist zaman, akması gerektiği gibi talan ruhuyla akarak kentin sermaye birikimi sorununun çözümüne geleneksel rantiyecilik damgasını vuruyor. Sağ-sol adına ahkâm kesenler, kent rantının talibi kendi patronları olunca ağızlarını bıçak açmıyor, birdenbire sus-pus oluveriyorlar.

Yaşama, İlişkiye, Aşka ve Değişime Dair

2011-02-27T12:43:00.000-08:00

Yaşama, İlişkiye, Aşka ve Değişime Dair

Gürcan Banger

İnsan yaşamı karşılaştırarak tanır, öğrenir ve bilir. Kendisini görüp bilmezse başkaları ile karşılaştırıp benzerlikler veya karşıtlıkları fark etmesi mümkün olmaz. Diğer yandan insanın kendisini yaşamın aynasında görebilmesi hiç kolay değil… Alışkanlıklarımız, sıradanlıklarımız, korkularımız zamanla öylesine sarıveriyor ki bizi; onları aşıp kendimizin ve çevremizin farkına varmak hiç kolay olmuyor.

Yaşamın benliğin aynasıdır
Bir gün bir işaret alıyoruz. Bazen bir dosttan kimi zaman bir rakipten geliyor bu işaret. Bazen sıradan bir konuşma içinde bir ifade dikkatimizi çekiveriyor. Görmeyen gözlerimiz açılıyor, yaşamın aynasını fark ediveriyoruz. Yaşamın aynasına bu denli yakın olduğumuzu o an görüyoruz. Bizi uyaran o işarete kadar neden fark edemediğimize hayret ediyoruz.

Yaşamın o kimi zaman acımasız aynasında kendi ruhumuzu, davranış modelimizi tüm çıplaklığıyla görüvermek de çok şaşırtıcı. Kendimizi aynanın karşısında her buluşumuzda dudaklarımızdan dökülen “Bu, ben miyim?” sözcükleri bir çığlığa dönüşüverir.

Başkalarına göre yaşamak
“Bu, ben miyim?” sorusu ile başlayan uyanışın ilk türü, kendimizi başkalarının kurallarına göre ne denli fazla düzenlediğimizi fark edişimizdir. Kendimizinkini yaşamak yerine başkalarının yaşamına payanda olduğumuzu fark etmek, kendini sorgulamanın birinci aşamasıdır. Kimi zaman bu durum, başkalarının kuralları ile yaşamak biçiminde ortaya çıkar.

Böyle bir durumda yaşamımızı yöneten hep başkalarıdır. Asla seçimlerimiz olamaz. Sadece kurallar ve korkular vardır. Yaşamın aynasında da kimi zaman ürkmüş, çoğu zaman sevincini yitirmiş bir insanın yüzü vardır. Aynada yalnız “sen” vardır; “ben”, cesaret edip aynada görüntü veremez.

Bir ikinci biçim daha var. Bu durumda aynada yalnız kendinizi görürsünüz. Yaşamın aynasındaki yansınız o denli büyümüştür ki, ayna yüzeyinin başka insanları görüntülemesine izin vermez. Bir başka deyişle; aynada “ben”den başkasına yer yoktur.

Değişim mümkün mü?
Gerçekten bize ait olan tek şey kendi yaşamımız… Yaptığımız ve yapmadığımız her şey, öncelikle ve doğrudan kendimizi etkiliyor. Bu yaşamı kullanarak kendimize ve çevremize anlamlar veriyor ve değerler katıyoruz.

Başka insanlar da kendileri ile ilgili olarak aynı işlevleri yerine getiriyorlar. Anlaşılıyor ki yaşam, bir anlam ve değerler alışverişi. Başka insanları anlamlandırırsak yaşamımızı zenginleştiriyor, karşılığında anlamlar ediniyoruz. Değer verip değer alıyoruz. Böyle olduğunda da sen veya ben olmaktan kurtulup biz olmaya başlıyoruz.

Karşılıklı emek
İki insan arasındaki aşk temelli ilişkinin can kaynağı, birbirine emek vermektir. Emek vermeye birbirini tanımaya çalışarak başlamalı. Anlamayı denemeli. Kadınlar ve erkekler, birbirlerine göre farklı özelliklere sahiptir. Bu nedenle bir karşı cinsi anlarken kendi cinsimizden bir arkadaşımıza yönelttiğimiz bakıştan farklısına sahip olmamız gerekir.

İlişkinin taraflarından birisi olarak kendimizi tanımak da önemlidir. Karşımızdaki insan kadar kendi özellik ve davranışlarımızın farkında olabilmek sağlıklı bir ilişki için vazgeçilmezdir. Hem birey olarak hem de diğer insanla birlikte bir bütün olabilmeyi başarmak gerekir. Bu bağlamda bireysellik kadar birliktelik, özsaygı kadar beraberliğin yarattığı hukuk önemlidir.

Bir insanın kendisini tanımaması kadar talihsiz bir durum olamaz. Hoşlandıklarımız, sevmediklerimiz ve bunların ilişkimizi nasıl yansıdığı önemlidir. Kendi huy ve alışkanlıklarımızı dayatmamamız gerekir. Ama bir ilişkide kendimiz olmaktan da vazgeçmemeliyiz.

Bir ilişkinin insanları değiştirdiği doğrudur. Değiştirmesi de beklenen, hatta istenen bir gelişmedir. Ama her bir bireyin kendisi olmaya devam etmesi de önemlidir. Bu, aşırı bireysellik veya bencillik değildir. Pek çok ilişkide aşırı açıklığın karşılıklı ilgi kaybına neden olduğu gözlenmiştir. Aşkın biraz da gizem olduğunu, karşılıklı olarak gizemlerin keşfedilmesinin aşkta sürekliliği sağladığına eminim.

Ortak ilgi konularına sahip olmak, ilişkiyi eğlenceli ve paylaşılır hale getirir. Ama ayrı ilgilerin sürdürülmemesi durumunda bir sıradanlık ve yavanlığın oluşacağı da unutulmamalıdır. Bir ilişkinin taraflarının her biri, kendi yaşamını zenginleştirmek için kendine emek vermeyi asla akıldan çıkarmamalıdır. Çünkü ayrı ve yeni ilgiler, yeni yaşam zenginlikleri getirir. İlerleyen zamanda bunların paylaşılması ilişkiyi zenginleştirir.

Tekdüzelik
Bir ilişkiyi tekdüze hale getirmenin iki garantili yolu vardır. Bunlardan birincisi tarafların kendilerini sıradanlığa bırakıvermesidir. Böylece bireyler yaşamlarında sıra dışı bir gelişmenin oluşmasına izin vermeksizin adeta bir “tahliye beklentisi” içine girerler. Bu da sonun başlangıcıdır.

Bir ilişkiyi tekdüze hale getirmek için ikinci yol, olağandışılığa izin vermemek için aşırı denetimli ve gergin olmaktır. Bu modelde bireyler sadece dışımızdaki faktörlere göre yaşarlar. “Ayıp olmasın”, “Sonra ne derler?” gibi çevreyi gereğinden fazla dikkate alan tavır ve davranışlar, bir aşk ilişkisinin adeta yavan ve heyecansız hale getirmek için “ideal” bir yoldur.

Aşk, bir avuç kum gibidir. Kaybetmemek için sıktıkça elinden daha çok kayar gider. Sıkmadığında ise tek tek taneleri rüzgâr savurur. Onu koruyup kollamanın, geliştirmenin sağlıklı yolları için emek vermek gerekir. Ama “Ben senden daha fazla emek veriyorum” tuzağına düşmeden…

Yönlendiriliyor muyuz?
Yaşam yönümüzün belirlenmesinde çevre faktörlerinin önemli etkileri var. Kimi zaman bu etkenlerin ağırlığı, yaşamsal amaçlarımızın önüne geçebiliyor. Öyle zamanlar oluyor ki, kısıtlarımın mı amaçların mı daha önemli olduğunu gözden kaçırıyoruz.

Sevdiğim bir yaklaşım var. Önce yapmak istediklerimizi bir kâğıda yazıyorsunuz. 1-2 saat ya da birkaç gün sonra bir başka kâğıda sizi engelleyenleri not alıyorsunuz. İlk yazdıklarınız sizin içinizdeki çocuğu (yaşamsal amacınızı), ikinci yazdıklarınız ise içinizdeki ana-babayı (kısıtlarınızı) ifade ediyor. Beklentilerimizi, isteklerimizi ve bizi engelleyen kısıtları ayrı ayrı not almanın ve sonra bunlar üzerinde düşünmenin yararlarına her zaman inanırım. Esasen strateji kavramının özü de budur. “Artılarım ve eksilerim nelerdir?” biçiminde başlayan bir düşünce süreci sorunların aşılmasında önemli bir başlangıçtır.

Bu konuyu açmamın nedeni iş yaşamında stratejinin öneminden söz etmek değil. Dış yaşamdaki faktörlerin duygusal yaşamımızı nasıl etkilediğini dile getirmek istiyorum. Sanırım, aile içinde yaratıcı ve girişken amaçlardan daha çok kendimizi kısıtlamayı öğreniyoruz. Anne ve babamız, çoğu zaman yaratıcı ve girişken olmaktan çok, neleri yapmamamız konusunda bizi eğitiyorlar. Ayıplarla, yasaklarla, “Kim ne der?” korkularıyla yetiştiriliyoruz. Kurallarla çatışmamak adına güzellikleri, tatlı heyecanları, muhtemelen başarılı bir geleceği kaybediyoruz.

Yaşam akıp gidiyor
Yaşam hızla değişiyor. Değişen sadece yaşamın fiziksel görünümü değil. Sosyal kabuller, alışkanlıklar, özetle kültürün tamamı değişiyor. Bir kültürle yetişmiş insanların bu değişime ayak uydurması kolay değil. Özellikle sosyal ve kültürel yaşama açık olmayan aile büyüklerinin bu değişimi yakalaması zor oluyor. Dolayısıyla genç insanların yeni yaşama dair özlemleriyle aile büyüklerinin onlara koyduğu geleneksel kısıtlamaların yarattığı bir çatışma doğuyor. Kuşak farkı deyip geçiverdiğimiz bu farklılığın kaçırılan fırsatlarla bazen yaşamlara mal olduğunu görmek mümkün.

Yaşamda kazancın kaynağı risktir. Risk ise girişim ve değişim demektir. Yaşamımızı sürekli kısıtları gözeterek sürdürürsek ne değişimi yakalayabiliriz ne de olası yeni nimetleri... Yaşam sürecimiz amaçların ve kısıtların bir dengesi olmak orundadır. Sadece amaçlarını gözeten bir insan, marjinal olma, yaşamın kıyılarına düşme tehlikesi ile karşı karşıyadır. Biteviye kısıtları gözeterek yaşayan bir insanı ise tarihin not bile düşmeyeceği bir yanda bizzat kendisinin de Dünya Nimetleri’nden herhangi bir tat alamayacağı ortadadır.

Hukuktan, töreden, sosyal koşullardan, kültürel sorunlardan kaynaklanan kısıtlarımız olduğunu inkâr edecek değilim; ama bazen kısıtları amaçlarımızdan, yaşam sevincimizden daha öne koyduğumuz kuşkusuna düşüyorum. Tatsız ve keyifsiz bir ömür yaşanmış sayılabilir mi?

Kayıt Dışılık, Yasa Dışılık ve Kent

2011-02-25T23:08:00.000-08:00

Kayıt Dışılık, Yasa Dışılık ve Kent

Gürcan Banger

Daha okula gittiğimiz ilk yıllarda vergi vermenin kaçınılmaz bir yurttaşlık ödevi olduğunu öğrendik. Ama neden düzenli ve görece yüksek vergi verenlerin biteviye denetlendiğini, vergi kaydı bile olmayanların ise neden izlenmediğini öğrenemedik hala. Yöneticiler, denetim konusunda yurttaşlık görevini yerine getirmede zaten istekli olanlara uyguladıkları denetim baskısını, ne yazık ki kentin yasadışı unsurlarına uygulamıyorlar.

Yasa ışı, kayıt dışı
Yasadışı kent, ilkokulda yurttaşlık dersinde okuduğumuz kurallara uygun olmayan kent unsurlarıdır. Bunların arasında kayıtdışı ekonomik ilişkilerin özel bir yeri var.

Kayıtdışı ekonomik ilişkilere örnekler ararsanız; mali kaydı olmadan ticaret yapmak veya yapılmasına aracı olmak bunların başında gelir. Bir sosyal güvenlik kurumuna bağlı olmadan çalışan insanların durumu da kayıtdışı ekonomi, bir başka deyişle yasadışı kent kavramı içine girer. Mafya tipi ilişkiler ise kayıtdışının sadece bir başka görünümüdür. Ekonominin yasadışı olan tüm bu bölümlerine marjinal sektör, kayıtdışı sektör veya informel sektör dendiğini duymuşsunuzdur.

Ekonomik ve sosyal gelişmesinde değişik türden sorunlar olan bazı ülkelerde kamu yöneticileri ile kayıtdışı ekonomi arasında tespiti pek de kolay olmayan ilişkiler gelişir. Adam kayırma, rüşvet, kendi yakınlarına kamu kaynaklarını talan ettirme gibi eylemler, kayıtdışının kamu ile iç içe geçmişliğini gösteren sadece birkaç örnektir.

Bir seçenek söyleyiş olarak informel ekonomi de diyebileceğimiz kayıtdışılık, azgelişmiş ülkelerde ülke ekonomisinin yaklaşık yüzde 50’sine ulaşabilmektedir. Gelişmiş ülkelerde ise ayrı bir ekonomik sektöre veya kent mekânlarında yerine getirilen ayrı bir kayıt dışı sosyal ilişkiler ağına denk düşmektedir. Türü ve niceliği ne olursa olsun, kayıtdışılığın bir diğer bağlantısının güncel siyaset olduğu kolayca bilinir.

Özetle; kentteki kayıtdışılığın boyutları, o kentin vizyonunun ve dolayısıyla o kentin geleceğinin belirlenmesinde son derece etkili olur. Kayıt dışına geçit verdikçe kenti yasadışılığa biraz daha itmiş oluyoruz.

Göç ve değişim
Genelde yasa dışı kent olarak özetlediğim kayıt dışı kent ekonomisi ve mekân olarak kent ilişkilerine baktığımızda tanıdık tespitler görüyoruz. Bunların bazıları, yasa dışılığın nedenlerini oluştururken, kimileri sonuç olarak ortaya çıkıyor. Pek çok sosyal ve ekonomik olayda olduğu gibi, sonuçlar daha sonraki olayların nedenleri arasında yer alıyor.

Önemli olan, herhangi bir anda kentin zaman kesitini aldığınızda, yasadışı kenti oluşturan gerçek nedenleri, görünür nedenlerden ayırabilmek. Tabii ki, devamında kaynak sorunların üzerine giderek yasa dışılığı yok edebilmek.

Artık kayıt dışı ekonominin ana kaynağının, sosyal göç olduğu konusunda kimsenin kuşkusu kalmadı, sanırım. Kırdan kente, Doğu’dan Batı’ya, karadan denize, azgelişmişten çok gelişmişe doğru oluşan sosyal göç, İkinci Dünya Savaşı sonrasında ülkenin birincil kaynak sorunları arasında yer aldı. Ne yazık ki, bu konuya müdahale etmesi gerekenler, oy derdi ile “kıllarını bile kıpırdatmadılar”.

Sosyal göç, ilerleyen yıllarda kendini ülkede açık ve gizli işsizlik olarak ifade etti. Göçle gelen yoksul insanlar, kendilerine kent sokaklarında yeni bir ekonomik yaşam ürettiler. Bunların bazıları, işgal ettiklere kamu ve özel arazilere yaptıkları gecekondulara tapu alarak zenginleşme yolunda hayli mesafe aldılar. Şimdi o gecekonduların pek çoğunun yerinde çok katlı apartmanlar var. Sosyal göçmenlerin bazılarını ise Kurtlar Vadisi türünde TV dizilerinde mafya tiplemeleriyle hatırlamaya devam ediyoruz. Ve tabii ki, iş bu kadarla kalmadı; yıllarca kandırılarak, yanıltılarak oyları değişik siyasi partilere aktarılan göçmenler, sonunda kendileri siyasetin içinde yer alarak siyasal erke ortak oldular. 1990’lara gelindiğinde kır, kenti teslim aldı.

Bugün sosyal ve ekonomik kurumların pek çoğunda yer alan eksiklik, zayıflık ve geriye gidişin altında göç sosyal gerçeğinin olduğundan hiç kuşkumuz olmaması gerek.

Böyle olmayabilirdi. Batı’da gerçekleştiği gibi ilerletici bir sosyal durum oluşması için ülke sanayisinin kırdan gelen göçü emmesi gerekirdi. Ama ne yazık ki, göçün başladığı ve yoğunlaştığı yıllarda ülke sanayisi gerekli olgunlukta değildi. Eğer olsaydı; Almanya’da, Hollanda’da, Belçika’da veya Fransa’da gördüğümüz yabancı göçmen görünümünün ülkede de oluşması gerekirdi. Avrupa ekonomisi, göç eden kırın yoksul insanlarını dönüştürdü ve kendine yeni türden bir kentli yurttaş tipi yarattı. Bizim kentlerimiz bunu yaratamadı.

Avrupa’da yaşayan Türklerin, eskiden olduğu gibi yoğun biçimde Türkiye’ye gelmedikleri, döviz transfer etmediklerinden söz ve şikâyet ediliyor. Bunun nedeni, basit. Çünkü onlar artık Avrupalı oldular. Yaşam biçimlerini de Avrupalılarınkine uydurdular. Dün dündü, bugün ise bir başka gün.

Bugün kentlerimize göz attığımızda işgücünün, üç ayrı kesimde (sanayi, ticaret ve hizmetler olarak) tasnif edildiğini görüyoruz. Sanayi sonrası toplum olarak tanımlanan bilgi toplumunun özellikleri arasında hizmetler kesiminin yüzde 60’ları geçen büyüklüğü dikkati çeker. İlginç bir biçimde bizim kentlerimizde görünen durum da budur. Ama ne yazık ki, hizmetler kesiminin bu büyüklüğü, bilgi toplumu aşamasına geçtiğimizden değil, sosyal göçle gelen insanların hizmetler kesimini gizli işsiz olarak şişirmelerindendir. Sosyal göç ve bunun kentteki etkileri bugün de sürüyor.

İşsizlik
Kentte açık ve gizli işsizliğin yüksek oranlarda olması bir yana; formel “yasa içi” iş alanlarındaki ücretlerin cazibesini yitirmesi ile kayıt dışı iş alanları yeni çekim merkezleri haline geldi. Göç sonrasında hemşeri-hısım-akraba ilişkileri ağında yerlerini alabilen göçmenler, daha yüksek gelir tabakalarına geçebilmek gerekli faaliyetlerde bulunmuşlardır.

Balkan ülkelerinden birisine yaptığım seyahat sırasında devletin mafyaya karşı zora dayanan bir savaş açtığını, çok sayıda mafya şef ve üyesinin yok edildiğini öğrenmiştim. Daha sonraki değerlendirmelerde bürokrasi ve mafyanın entegrasyonunundan söz eden tartışmalar dinlemiştim. Bir anlamda bürokrasi mafyalaşarak devletin gücünün başka mafya unsurları tarafından kullanılmasına izin vermiyordu.

Kentteki kayıt dışı / informel ekonomik ilişkilerde de benzer gelişmeler oluyor. Göçün ilk aşamalarında kayıt dışı sektörlerde iş yapmak kolay iken (kayıt dışı iş alanlarına giriş-çıkış kolaylığı varken) sonraki dönemlerde bu, mümkün olmuyor. Daha önce informel sektöre girenler, elde ettikleri rantı paylaşmak istemediklerinden yeni girişlere izin vermiyorlar. Bu konuda bazı işlerin sadece belli bölge, yöre veya illerden göç etmiş kişiler tarafından yapılması tespiti doğrulamaktadır.

Ülkemizdeki göçü tanımlarken bir noktaya dikkat etmek gerekir. Batı’da endüstrileşme sürecinde sanayi, tarım işçisini talep etmiştir. Bir anlamda kent, kır işçisini kendine çekmiş ve kentli olarak dönüştürmüştür. Bizim durumumuzda ise kır, insanları kente itiyor. Bu nedenle sıklıkla belirttiğim gibi; kentin sorunlarını çözmek isteyen anlayış, öncelikle ve kaçınılmaz biçimde kırın sorunlarını çözmek zorundadır.

Bitirirken
Her kentte değişik fonksiyonları yerine getiren kamu birimleri var. Ama sanırım, kente bir bütün olarak bakabilecek bir mekanizma yok. Eğer bunu merkezi idarenin yerel temsilcileri olan üst düzey devlet memurları veya yerel yönetimlerin yüksek yöneticileri yapacaklarsa, bu bakışı bugüne kadar gerçekleştiremedikleri ortada. Kamu yönetimi, kenti bir bütün olarak algılayamıyor, bu nedenle bütünsel çözümler de geliştiremiyor.

Kentteki kamusal yönetim, orman yerine tek tek ağaçları görmeye devam ettiği sürece kentin boşluklarında, karanlık köşelerinde yasa dışılık yaşamaya devam edecektir.

Kent, Tasarım ve Gelecek

2011-02-25T23:07:00.000-08:00

Kent, Tasarım ve Gelecek

Gürcan Banger

Adında “eski” sıfatı bulunmasına rağmen bugünkü Eskişehir yerleşiminin tarihi çok eski sayılmaz. Hiç kuşkusuz; antik çağlarda Porsuk Çayı etrafında kurulmuş yerleşimler vardı; ama Eskişehir’in günümüzdeki şekliyle kuruluşu 11’inci yüzyılı bulur. 1000’li yıllar sonrasındaki yerleşim öncelikle Odunpazarı’nda başlar. Odunpazarı’ndaki geleneksel yerleşmenin seçimi ile ilgili bir hikâye anlatılır. Ayrıntıları yanlış hatırlıyor olabilirim ama sanırım şöyle bir şeydi. Yerleşmek üzere bu yöreye gelenler Odunpazarı’na ve Porsuk kıyısına ağaç dalına birer kaz asarlar. Odunpazarı’ndaki kazın daha geç bozulması üzerine bu bölgeye yerleşmeye karar verirler. Hikâyenin doğruluğu konusunda kanıt bulmak kolay değil. Ama en azından yerleşimin bir mantığa dayandırılması açısından anlamlı…

Bizim yerleşim geleneğimizden daha çok kendiliğindenlik hâkimdir. Çoğu zaman kent kendi kendine büyür. Kentsel dönüşüm ise ancak doğal afetlerle gerçekleşir. Anadolu’daki pek çok kentin dönüşüm hikâyesinin ardında depremler, yangınlar ve sel felaketleri vardır. Bu tarzımızı hala sürdürdüğümüzün farkındasınızdır.

Aslına bakarsanız sadece kentleşme konusunda değil bu kaderciliğimiz. İnşaat kalitesini de doğal afetlerle test ediyoruz. Yıkılmazsa kaliteli, yıkılırsa bozuk ve çürük… Özetle; felaketlere endeksli bir yaşam modelimiz var. Bir felaket oluşmadan doğru yolu bulmamız mümkün olamıyor.

Sözün kısası kentleşme anlayışımız bunca yıldır sel, yangın, deprem ve savaş gibi doğal ve sosyal felaketlere göre yön bulmuş. Kentleşme deyince, bundan sadece konutları değil; aynı zamanda alt yapı sistemlerini de kastediyorum: Su şebekeleri, elektrik dağıtımı, doğal gaz sistemleri, karayolları vb…

Kentleşme konusunda ikinci büyük ve geleneksel engelimiz, daima kötü yerel yönetimlerin yapılanması olmuş. Pek çok dönemde yerel yönetimlerdeki zayıflıklar doğrudan kentin yapılanmasına ve dönüşümüne yansımış. Yerel yönetimlerin siyasetten ve rantiye ilişkilerden etkilenmesi kurumsallaşmasını önlemiş. Her gelen kendi döneminde kendi yandaş ve paydaşlarına bazı avantajlar dağıtmış, belediyeler her dönem seçimi kazanan parti ve grubun çıkarlarına göre yönlenmiş; sonuçta söz konusu kent de plansız ve programsız bir yönde büyümüş.

Plansız, programsız dediğime bakıp yanlış bir kanıya kapılmayın. Her dönemde kâğıt üzerinde plan adı altında yazı ve çiziye dökülmüş dokümanlar hazırlanmış olabilir. Sonuçta uygulamanın kimin yararına işlediğine dikkat etmek gerekir. Yerel yönetimin kurumsal tutarlılık ve kalite unsurlarına bakmak gerekir.

Türkiye’de günümüzde yaşanan kentleşme sorunlarının büyük çoğunluğu geçmişten devir alınan olumsuzluklardır. Ama yerel yöneticilerin bir kent vizyonuna sahip olamamalarının da bu sorunların varlığında ve sürekliliğinde ciddi katkıları vardır.

Bugünkü görünüm, bana kentin geleceğinin hâlâ sağlıklı bir gelişim vizyonuna oturmadığı konusunda ciddi ipuçları veriyor. Sanki kozmetikle daha fazla ilgileniliyor. Kentin hızlı büyümesiyle birlikte kentin doğru bir gelişme çizgisine de oturtulması gittikçe zorlaşıyor.

Kentin gelişimi
Dünya kentleri ile ülkemizdeki kentleri birlikte incelediğimizde bazı karşılaştırmalar yapma fırsatımız doğuyor. Eskişehir’in kentsel gelişme çizgisinde yerinin doğru tespit edilmesi geleceğinin doğru belirlenmesi açısından önemli.

Gelişme yönelimi açısından iki tür olgudan söz edebiliriz: Merkez kent ve uydu kent. Bir Dünya kenti olmak Eskişehir için yakın bir hayal olarak kurulamaz. Uydu kent olmasını asla istemeyiz. Ama kendi bölgesinde bir merkez olabilmesi son derece olağandır.

Merkez kent
Merkez kentlerin gelişiminde iki ana unsur var. Birincisi, merkez kentlerin gelişiminde ivmeli olarak artan dış ilişkiler önemli bir yer tutuyor. Türkiye’de hızlı gelişme eğilimi gösteren tüm illerde dış ticaret gelirlerinin ciddi faktör olduğunu gözlemliyoruz.

Bu bağlamda Eskişehir’in doğru gelişme yönelimini yakalayabilmesi için dış ticaretini artırması aklımıza gelebilecek seçeneklerin ilkidir. Demek ki, dış ticarette mal ve hizmet olarak satabileceğimiz ürün karmalarının bulunması, var olanların geliştirilmesi özel bir önem arz ediyor. Yeni fırsat alanlarının bulunup geliştirilmesi için çevremizde gördüğümüzden daha fazlasına kafa yormamız gerekiyor.

Kırsal alanlarındaki tüm olumsuzluklara rağmen Eskişehir’in bir büyüme çizgisi yakaladığı ortada. Bir büyüme yönelimine giren kentlerin başına gelen sosyal göç olgusu ise merkez kentlerin ikinci özelliği olarak ortaya çıkıyor.

Gerekli önlemler alındığı takdirde kentin kalabalıklaşmasının ciddi sakıncaları olmayabilir. Ama gerekli gelişme planları uygulanmadığı durumlarda yeni iş sorunlarıyla birlikte konut sorunlarının da oluşması beklenen bir durum.

Kent ve göç
Mevcut durumda Eskişehir, kendi taşrasından veya başka illerden aldığı sosyal göçü emebilecek yeterli mekanizmalara sahip değil. Hızlı bir biçimde yeni iş alanlarının yaratılabildiğini söyleyemeyiz. Sanayinin tüketemediği fazla işgücü, hizmetler sektörüne akıyor ve bu sektörde ciddi anlamda şişkinlik yaratıyor.

Hizmetler sektörünün aşırı şişmesi, kişi başına düşen gelirin yetersizliği ile birlikte sokak-mafya ilişkilerini besleme riskini taşıyor. Şu an Eskişehir’deki görece huzuru fazla abartmamak gerekir; özellikle genç işgücünü uzun vadede istihdam edememenin yeni ciddi sorunlar yaratabileceğini hatırlamak gerekir. Giderek büyüyen istihdam sorununu çözmek için bilinen yaklaşımlar yanında yeni yaratıcı çözümler için çaba sarf etmeliyiz.

İstihdam sorununun tek başına bir sorun olarak algılanması da bir başka yanlış olur. Kentin mekânsal gelişimi ile istihdam sorununa yönelik geliştirdiğimiz çözümlerin uyumlu olması bir zorunluluk. Bu ve benzeri konularda kentin gelişiminde etkileri olabilecek kurum ve kuruluşların birlikte çözümler üretmelerinde yararlar var.

Metropoliten sorunlarımıza çözüm bulmakta geciktiğimizde sorumlularını çevremizde bulamayabiliriz ama yaşanamaz bir merkez olarak bu kent burada tüm olumsuzluklarıyla var olmaya devam eder.

Su Kalitesi ve Bilgilenme Hakkı

2011-02-24T03:31:00.001-08:00

Su Kalitesi ve Bilgilenme Hakkı

Gürcan Banger

Uzak Doğu’da oluşan depremlerin medyatik rüzgârı artık çok daha hızlı ülke gündemine taşınıyor. Son günlerde Muş ve dolayında oluşan yer hareketleri tekrar deprem konusunu gündeme getirdi. Genel olarak bakıldığında; depremlerin yarattığı korkunun arkasında doğa olayları (özel olarak yer hareketleri) hakkında eksik bilgilenmemiz yer alıyor. Buna bina üretimindeki özensizlik, dikkatsizlik ve ucuzcu niyetler eklenince konunun önemi büyüyor.

Su kenti
Yer hareketleri bağlamında Eskişehir özeline baktığımızda; pek çok yerleşime oranla göre daha ilginç bir durum ortaya çıkıyor. Eskişehir; Sakarya Nehri ve Porsuk Çayı yanında 2-10 metre arasındaki zemin suyu, derin su kaynakları ve termal su imkânları ile ilginç bir yer yapısına sahip… Diğer yandan il içerisinde yer alan (ülkemizdeki diğer örneklere göre daha az canlı olan) fay hatlarının varlığı da eklenince bu ilginçlik birkaç kat daha artıyor.

“Eskişehir’in Şifalı Sıcak Su Zenginliği” kitabımın yazımı sırasında yaptığım çalışmanın bana öğrettiği bir gerçek var: Eskişehir’in su sistemi, bir bileşik kaplar düzenini andırır. Yapılan araştırmalar yukarıda saydığım su kaynaklarının neredeyse tümünün birbiri ile az ya da çok bağlantılı ve geçişli olduğunu gösterir. Diğer yandan yüzeye yakın zemin suyunun varlığı, tarımda ve kullanım suyunda kuyu ve tulumba kullanımını her dönemde yaygın kılmıştır. Kuyular açılarak yeraltı suyunun kullanımı, neredeyse Eskişehir’in yerleşim tarihi kadar eskidir. Tabii, bir o kadar eski olan da, yer altı ve yerüstü sularının kirlenmesi konusudur.

Basit olarak söylersek; Eskişehir’de 2-10 metre dolayındaki alüvyonun altındaki yüzeye yakın su, devamla derinlerdeki kalker tabakanın altındaki derin su olmak üzere iki su katmanı vardır. Söz konusu yeraltı suları Porsuk ve kolları gibi yerüstü akarsuları ile birlikte bir bileşik su sistemi oluşturur. Eskişehir’in merkezindeki ve taşrasındaki sıcak su kaynakları ile değişik yörelerdeki maden suları da bu sisteme dâhildir.

Dağlardaki kaynak suları, yüzeye yakın yeraltı suları ve Porsuk Çayı’nın suyu kimyasal ve biyolojik olarak incelendiğinde bunun büyük bir su sistemi olduğu kolayca görülür. Bu unsurlardan herhangi birisinde oluşan değişiklik, sistematik olarak diğer su kaynak ve depolarına da yansımaktadır.

Özetle; Eskişehir’de yeraltı ve yerüstü su kaynaklarından herhangi birisinin kirletilmesi, kendiliğinden kirliliğin diğerlerine yansıması anlamına gelmektedir. Tarımsal gübreleme, ilaçlama veya endüstriyel atıklar dolayısıyla oluşan toprak kirliliğinin de, Eskişehir su sistemine yansıdığını da unutmamak gerekir.

Yeraltı suyu kirlenmesi
Temiz su, artık değerli ve kıt kaynaktır. Eskişehir’de kuyu açarak yeraltı suyunun kullanımındaki düzensizlik, başıboşluk ve denetimsizlik nedeniyle bu tür suların kirlenmesi konusuna özel bir önem vermek gerekir.

Yer altı suyunun kirlenmesinin en belirgin nedenleri arasında kentsel ve endüstriyel atıkların arıtma yapılmadan çevreye verilmesi oluşturur. Eskişehir’deki su sisteminin karmaşıklığı nedeniyle buna tarımsal ilaçların katkısını da hatırlamak gerekir. Katısı, sıvı veya gaz atıklar çevresel ortama verildikten sonra yerüstü suları veya kanalizasyon sistemi aracılığıyla toprağa ve yeraltı sularına karışır. Eskişehir’de yeraltı suyu ve Porsuk Çayı ilişkisinin kirliliği kolaylaştırıcı bir etkisi var.

Geçmiş yıllarda Eskişehir doğal su sistemi ile kent kanalizasyon sisteminin sızıntıları arasında bir ilişki olduğunu bilmekteydik. Bu durum, başta mide ve bağırsak olmak üzere ciddi düzeyde enfeksiyon riskini taşıyordu. Özellikle geçmişte kullanılan beton esaslı boruların yaptığı sızıntıların yarattığı riski konuyla ilgili pek çok kişinin de hatırladığını sanıyorum. Daha sonra yapılan altyapı yatırımları ile bu riskin azaltılması mümkün oldu.

Bilgilenme hakkı
Vatandaşlar olarak; Eskişehir kanalizasyon sistemi ilgili sayısal değerler ile kent kullanım suyu Eskişehir su sistemi içindeki diğer unsurlarla ilgili kimyasal ve mikrobiyolojik bilgiler kamuoyuna açıklanmadığından yeni durum hakkında yeterli bilgi sahibi değiliz. Yeni Ticaret Yasası, şirketlerin bilançolarını İnternet sitelerinde açıklamalarını zorunlu kılarken, halkın sağlığı ile ilgili yer altı ve yerüstü su kirliliği raporlarını görmek hâlâ mümkün değil. Bunların da ilgili kurum ve kuruluşların yayınlarında ve özellikle İnternet sayfalarında yayınlanması gerektiği kanaatindeyim.

Halk sağlığı konusunda duyarlı kurum, kuruluş ve kişilerin de benzer kaygılar taşıdığı muhakkaktır. İşte size bazı sorunlar: Halen kuyu veya tulumba aracılığı ile kayıtdışı olarak yer altı suyu kullanılmakta mıdır? Hangi kurum ve kuruluşlar yeraltı suyunu hangi amaçlarla kullanmaktadırlar? Bunlarla ilgili kimyasal ve mikrobiyolojik analizler düzenli olarak yapılmakta mıdır? Eskişehir’in genel anlamda su kirliliği ve özelde kullanım suyunun durumu nedir? Eskişehir’de içme suyu olarak pazarlanan suların ve bunların depolandığı ortamların sağlıklılığı düzenli olarak denetlenmekte midir? Bu verilere ilişkin raporlar hangi ortamlarda halkın bilgisine sunulmaktadır?

Hayvanlar da Sever, Üzülür ve Nefret Eder

2011-02-22T23:45:00.000-08:00

Hayvanlar da Sever, Üzülür ve Nefret Eder

Gürcan Banger

Elimdeki gazete, 23 Ağustos 2003 tarihli Hürriyet’in Bilim ve Teknoloji eki… Lazım olur türünden bir kenara konulup unutulmuş. 10’uncu sayfada ilginç bir yazı var: “Bilim Artık Onaylıyor: Hayvanlar da Korkar, Sever, Kıskanır ve Üzülür”. Yazıya eşlik eden resimde 5 tane sevimli kedi yavrusu yer alıyor.

Gazetenin yayınlandığı tarihte (artık evin gediklileri arasına katılmış olan) 2 Siyam kedim henüz yok. Hayvanları daima sevmişimdir. Her dönemde de (genellik kuş türü olmak üzere) beslediğim ev hayvanları olmuştur. Ama Siyam kedilerimin yokluğunda yayınlanan bu haber, bana şimdiki kadar ilgi çekici gelmemiş olabilir. Muhtemelen yaklaşık 6 yıldır iki Siyam kedisi ile birlikte yaşıyor olmak bende hayvanları sevmenin yanında anlama konusunda da etkiler yaratmıştır. Örneğin yazıda sözü edilen bazı konuları kendi ev yaşamıma dönerek kolayca doğrulayabiliyorum.

Hiç kuşkusuz; hayvanlar, insanlar kadar derinliği ve çeşitliliği olan bir iletişim yeteneğine sahip değiller. Çıkardıkları sesler daha sınırlı… Duyguların veya ihtiyaçların ifade edildiği davranış sayısı, insanlara oranla çok daha az… Ama Siyam kedilerim bana bir hayvanla uzun süre yaşadığınızda; onların bir iletişim dili olduğunu ve bu dilin insanlar tarafından da anlaşılabilir olduğunu gösterdi. Gerçekten bir süre sonra bir insanı anlar gibi bir hayvanın dilini de anlayıp çözer hale geliyorsunuz.

Yazıda da bilim adamlarının açıklamalarına dayanılarak belirtildiği gibi; insanlarla iletişim açısından en ileri hayvan türü köpekler… Gözlemler, insanlarla iletişim kurma açısından köpeklerin hayli gelişmiş olduğunu gösteriyor. Kedi türü ise daha bağımsız ve özgür bir karakter yapısına sahip… Bir ev ortamında bile olsa kendi bildiği gibi, kendi kurallarıyla yaşamaya çalışıyor. Diğer yandan böylesine kendi başınalığına düşkün bir kedi ile iletişim kurulup karşılıklı dillerin öğrenilebileceğini iki Siyam kedim bana öğrettiler.

Söz konusu yazıda anlatılan ilginç bir anekdot var: “Parisli Godefroy Clair, kedisi Sharkan’ın kız arkadaşı Alison’ı hiç sevmediğini, hatta yalnız kaldıklarında kedinin Alison’a hırladığını söylüyor.” Bu tür bir gözlemi, özellikle yaşı daha büyük olan Siyam kedim nedeniyle ben de gözlemlemiştim. İlginç bir şekilde bu kedi de bazı insanlardan hoşlanmıyor ve onlara daha uzak duruyor.

Parisli Godefroy Clair’in hikâyesine devam edelim: “Öyle ki bir gün öpüşürken yakalayan Sharkan [kedi], kadının çantasının üzerine gizlice işemiş. Sonuçta bu üçlü ilişkinin devam etmeyeceğine karar veren Clair, kız arkadaşını yitirmemek için kedisine yeni bir aile bulmak zorunda kalmış.” Hayvanların duygusal davranışlarına ilişkin daha pek çok örnek var ya da bulunabilir. Her hayvanseverin kendi ortamında yaşayan hayvanların davranışları ile ilgili anlatabileceği pek çok sevimli hikâye vardır.

Başlamışken biraz daha kedilerden söz edeyim. Küçükken ev yaşamına dâhil edilen kediler, genelde ev halkından birisine seçerek bağlanıyorlar. O kişi, giderek kedinin “annesi” haline dönüşüyor. Dolayısıyla kedi (veya diğer hayvanlar da) yalanmaya karşı gelen okşanmayı, beslenmeyi ve bakılmayı o kişiden bekler oluyor. Dolayısıyla ev hayvanlarının insanlara olan ilgisi, çoğu zaman böyle bir fiziksel ihtiyacın yansıması olarak meydana geliyor. Gerçekten “hayvanlar sahiplerine hayrandır. Ancak bu bizim ailemize duyduğumuz sevgiden farklıdır. Köpeklerin sahiplerine sevgiyle yaklaşmalarının nedeni oldukça ilkeldir. Bu nedenler yiyecek, barınak ve ilgidir. Bilinçli bir tercihi içermez.” Dolayısıyla hayvanların insanlara olan yaklaşımını insanların tercihleri ile karıştırmamak gerekir.

Giderek yaygınlaşan kent yaşamı, hayvanlarla birlikte olma arzusuna engel oluşturmuyor. Ülkemizde ev hayvanlarına olan ilgi büyük bir hızla yükseliyor. Bu ilginin önemli nedeninin insanların sevgi ihtiyacı olduğu anlaşılıyor.

Medya, İletişim ve Konuşma

2011-02-22T02:54:00.001-08:00

Medya, İletişim ve Konuşma

Gürcan Banger

Sosyal medya ile yeni iletişim araçları geliştikçe sanki özelde konuşmanın, genelde iletişimin içerik kalitesi azalıyor. Sanki tüm bu teknolojik imkânlar yokken karşılıklı konuşmalar, duygu yüklü mektuplar çok daha lezzetliydi. Konuşmaların içerik kaybına neden görsel medyada izlediğimiz ucube programlar olabilir mi? Türkçe’yi andırır ama rasgele peşpeşe gelmiş sözcükler gibi görünen konuşmaların nedeni TV’nin bir etkisi mi? Belki de görünen durum, ulusal eğitim sistemimizdeki bozulmanın ve yozlaşmanın etkileri… Eğitim - öğretim sistemimiz “Türkçe’yi katleden barbarlar mı” üretiyor dersiniz?

Eskiden kentlerimiz daha küçük ama daha kaliteli idi. Kentin büyük kahvehanelerinde bile daha içerikli sohbetler vardı diyenler haklı olabilirler. Sosyal göçle birlikte kent kültürünün de erozyona uğradığı bir gerçek. Nitelikli kültür içeriğini yitirmiş konuşmaların ne olmasını bekleyebiliriz ki?

Yaşam çevremizdeki hitap biçimlerimiz bile değişti. Bir arkadaşım, çocuklarının kendisine anneleri gibi değil de, sanki birkaç yaş büyük ablalarıymış gibi hitap ettiğinden şikâyet etmişti geçenlerde. Kaba hitap sözcükleriyle karşılıklı konuşmaların saygı düzeyi de düşüyor. Tabii ki, bunu fark etmenin en kolay yollarından birisi görsel medyadaki sohbet programlarına bir göz atmak… İşin en ilginç olan yanı, görsel medyanın doğrudan vuran özelliği nedeniyle şikâyet ettiğimiz kimi özelliklerin bizim konuşmalarımıza da yapışıvermesi. Doğrusu insanın kendisini yaşadığı sosyallikten sıyırıp farklı olmayı becermesi hiç de kolay değil.

Edebiyat ve sanat kültürünün TV’lere sıkışıp kalması ile toplumumuzu oluşturan bireylerin sözcük hazinelerinde bir daralma olduğu apaçık ortada. Geçmişe oranla çok daha fazla yayın yapılmasına rağmen kitap ve dergi okuma yüzdelerinin aynı oranda arttığından kuşkuluyum.

Çok satan kitaplar listelerine bir göz atın lütfen. Bu sektörde de büyük edebi, sanatsal zenginlik olmadığını gözleyeceksiniz. Birkaç büyük sermaye tabanlı yayın şirketinin reklamla yükselttiği isimlerin dışına çıkılamıyor. Ulusal düzeyde reklamla tutunan az sayıdaki ismin, uluslar arası alanlarda aynı düzeyi yakalayamadığı çok açık. “Buna da şükür” mü demeli acaba…

Dedikodu yapmayı, içerikli konuşmalar kurgulamaktan daha çok seviyoruz. Zaten içinde yaşadığımız düzende fazla bir şey bilmeyi, kültürlü olmayı, insanının kendisini kültürel olarak zenginleştirmesini talep etmiyor. Önemli olan, varolanı iyi pazarlayabilmek diye kabul ediliyor. Bir arkadaşım bu gerçeği “Benim kelime sayım 200” diye alaya alıyor.

Birbirine ilgi duyan iki insanın, karşılıklı güzel sözler söyleyebilmek için bile başkalarının ürettiği kalıp cümleleri kullanmayı denemeleri, sözcük ve kavram hazinemizin giderek daha kısıtlı hale geldiğini göstermiyor mu? Hepimiz, TV dizilerinin kahramanları gibi konuşmaya başladık.

Sözlü iletişim
Öğrenmek istediğimiz bilgilerin yer aldığı kitaplar her zaman vardır. Ama bu kitaplardan edinemeyeceğimiz yaşamsal davranış biçimleri de vardır. Bunları, hiza önderlerinden, bilgelerden veya iyi öğretmenlerden ediniriz.

Bir sorunun cevabının bilinemeyebileceğini böylesine iyi bir öğretmenimden öğrenmiştim. Derste sorduğum bir sorunun cevabını bilmediğini, ama öğrenip bana iletebileceğini söylemişti. Gerçekten ertesi gün beni onca öğrencinin arasında bulup yaptığı araştırma sonucunda sorduğum sorunun cevabını aktardığını hatırlıyorum.

Bilmediklerimizin var olması kadar doğal ne olabilir?. Bunları önce kendimize itiraf edebilmeli ve bilinmesi önemli ise, araştırıp öğrenebilme güç ve cesaretinde olabilmeliyiz. Bir soru karşısında biliyormuş gibi yapmak veya eksik bilgilerimizle bir açıklama geliştirmeye çalışmak kadar yanlış veya eksik bir davranış olamaz.

Yazmak
Bazen yazı yazarken veya bir konu üzerinde düşünürken bazı kavram veya sözcüklere takılırım. Onu gerçekten bilip bilmediğim konusunda emin olmak ister, en az bir sözlük veya ansiklopediden araştırırım. Internet’ten yararlandığım da olur. Kimi zaman o sözcüğün gerçek anlamının, benim onu bildiğim biçimden farklı olduğunu hayretle görürüm. Eğer doğru bildiğim ortaya çıkarsa, bilgimi pekiştirmiş olduğumu düşünür keyiflenirim. Ayrıca kısa süreli bir okuma da olsa, bu küçük araştırma sırasında o sözcük veya kavramla ilgili ek bilgiler öğrenmenin zenginleştiriciliğini de unutmamak gerekir.

Bir dersin anlatımının ardından öğrencilere sormak istedikleri bir şey olup olmadığı sorusu ilginç bir sessizlik ortamı yaratır. Pek çok panel veya konferanstan sonra da benzer durumlar yaşanır. Acaba sessizliğin nedeni, herkesin konuyu yeterince kavraması ve bilgi açısından tatmin olmuş olması mıdır? Bu tür uzunca dinleme süreçlerinin sonrasında dinleyiciler, uzun süre kullanılmamış bir vana gibi davranırlar. Açılmaları için fazladan gayret sarf etmek gerekir. Bu konuda anlatımı gerçekleştiren konuşmacının motive edici özellikleri devreye girebilir. Anlatıcı, insanları soru sormaya ve konunun bazı yönlerinin açılmasına heveslendirmeye çalışabilir.

Doğru soru
Bazı durumlarda bir anlatım, gerek sürdürüldüğü sırada veya konuşmanın sonunda yoğun bir soru saldırısına uğrayabilir. Bir soru, başka sorulara vesile olabilir. Hatta bazı kişilerin ortalığı karıştırma amaçlı soruları bile gündeme gelebilir. Tüm bu tür durumlar, bir topluluk önünde konuşmanın, bir konuyu iyi bilmekten daha farklı bir durum olduğunu doğrular. Bu açıdan bakıldığında topluluk önünde konuşmak, bir tür insan yönetme sistemidir diyebiliriz.

İnsanların en büyük korkularından birisi, bir topluluk önünde konuşma konusundadır. Bu korkuyu taşıyanlar arasında son derece sosyal görünen insanların bulunduğunu bilmek hayret vericidir. Yine deneyim ve bilgi birikimi açısından özellikleri olan kişilerin de, kimi zaman topluluk önünde başarılı konuşmacılar olamadıklarını görürüz.

Topluluk karşısında konuşma korkusu, pek çok korku türü gibi üzerine gidilerek çözülebilecek sorunlardan birisidir. Öncelikle bu iletişim sorununu çözmeyi istemek gerekir. Bu sorunun çözümüne ilişkin yardımcı kitaplar, danışmanlar veya eğitim veren kurumlar vardır.

Nitelikli konuşma
Bir konuşma, bizden dışarıya giden bir iletiler demetidir. Ama bu konuşma sırasında bizim de dışarıdan almamız gereken iletiler vardır. Bunlar, konuşmamızın nasıl ilerleyeceği konusunda bize ciddi ipuçları verir. İlgi gören ve sevilerek dinlenen bir konuşmacı olmanın koşullarından birisi, konuşma sırasında dinleyicileri okuyabilmek ve onlardan gelen işaretleri alabilmektir.

Okuduğum bir kitapta ünlü düşünür Farabi ile ilgili bir hikâyecik vardı. Farabi’ye sözü uzatanlar konusunda ne yapmak gerektiği sorulduğunda, “Uzun konuşanı, kısa dinlemeli” cevabını verir.

Kent ve Kırsal

2011-02-21T04:10:00.001-08:00

Kent ve Kırsal

Gürcan Banger

Bir yerleşim hakkında yapılabilecek büyük hatalardan birisi, kent merkezine bakarak karar vermeye çalışmaktır. Türkiye’nin değişik illerinin merkezi ile ilçeleri arasında bir karşılaştırma yaparak bu tespite kolayca varılabilir. Bir il yerleşimi, ekonomik ve sosyal gelişmişliğini merkezi ve kırsalı ile birlikte sağlar. Bir il; ilçelerinden ve köylerinden bağımsız olarak yükselemez.

1950’lerle birlikte başlayan dönemde kırdan kente sosyal göç, Türkiye’nin en önemli dinamiklerinden birisi olmuştur. Kentlerin giderek artan albenisi, kırsal alanlardaki gelirin yetersizliği, değişik dönemlerde uygulanan ekonomik politikalar ve iç istikrarsızlıklar kırın hızla kentlere göçmesine neden olmaya devam etmektedir.

Kırsalı korumak
Kentlerin daha nitelikli bir yapılanmaya sahip olabilmesi için insanların kırsal alanlarda yaşamayı kabul etmesi gerekir. Bu nedenle kırsal yapıyı çözücü ve göçü hızlandırıcı politikalar yerine köy yapısının devamını sağlayacak politikalar seçmek gerekirdi.

Belki de şimdiye dek uygulanana politikasızlık demek daha doğru olur. Kırdaki yaşamın iyileştirilmemesi ile birlikte oluşan göç sonucunda kentlerde yeni sorunlar oluştu. Geçim zorlaştı. İşsizlik arttı. Barınma sorunları gecekondulaşma ile birlikte dayanılmaz bir hal aldı. Yerel yönetim hizmetleri belediyelerin mali boyutlarının çok ötesine geçti. Pek çok kentte vatandaşlar yerel yönetim hizmetleri için çok daha yüksek bedeller ödemeye başladılar. Sosyal göç, bugün kentlerde yaşadığımız pek çok sorunun ana kaynağıdır. Görünen o ki, göç olgusu etkisini yitirene dek bir sorun kaynağı olmaya devam edecektir.

Kentleşme sürecinde de çok başarılı olduğumuz söylenemez. Fiziksel altyapısı yeterli hazırlığa sahip olmayan kentlerimiz göç ile birlikte ciddi altyapı sorunları ile karşılaştılar. Kentlerimizin kültürel ve sosyal yapısı da benzeri bir erozyonla karşılaştı. Kırda birikmiş olan tarım toplumu kültürü, kentlerde var olan kentli kültürünü sildi süpürdü. Şimdi kentlerimiz küreselleşmenin de etkileriyle bir başka yöne doğru savruluyor.

Eskişehir kırsalı
Yukarıda sözünü ettiğim süreci Eskişehir’de kaçınılmaz olarak yaşıyor. Yaşam koşullarının olumsuzluğundan ve gelir yetersizliğinden Eskişehir kırsal nüfusu da hızla kent merkezine boşalıyor. Bu gidişle Eskişehir, sadece kent merkezinden oluşan bir il olacak gibi…

Önce Eskişehir kırsalının bir sorun olduğunu kabul etmek zorundayız. Kent merkezinde yaşanan sorunların çözümünün kısmen kırsal alanlardaki sorunları çözmekten geçtiğini kavramalıyız. Eskişehir kent merkezinin geleceğini, ilçe ve köylerimizin geleceğinden ayrı düşünmemiz mümkün değildir.

Eskişehir doğal, ekonomik ve sosyal yönlerden zengin bir ildir. Bu zenginliklerin değerlendirilmesi durumunda, merkeziyle olduğu kadar ilçe ve köyleriyle de gerçekten çağdaş bir noktaya ulaşabilir.

Kırsalı Değerlendirmek
Eskişehir yöresi tarihi ve kültürel yönlerden olduğu kadar kendine özgü doğal zenginlikleri ile de üstün niteliklere sahiptir. Ne yazık ki, Eskişehir’de yaşayan insanlar olarak bu değerlerin yeterince farkında değiliz. Farkında olmadığımız zenginlikleri de yeterince değerlendiremiyoruz.

Türkiye turizmini ve dinlenme sektörünü deniz ve güneş üzerine kurmuş görünmektedir. Ama bunun sadece yaz turizmi türlerinden birisi olduğunu unutmamak gerekli. Ziyaret ettikleri bölgeden başka beklentileri olan kişiler de var. Ayrıca yaz tatili anlayışı dışında kısa süreli tatil ve dinlenme yapabilmek için başka modelleri de öngörmek mümkün.

Eğlenceli dinlenme etkinlikleri arasında doğa ve köy turizminin tüm Dünya’da ilgi çektiğini hatırlatmak isterim. Bu turizm türünde beş yıldızlı oteller ve tatil köyleri kurmak yerine doğaya daha yakın yapılaşmalar tercih ediliyor. Kır ve köy pansiyonculuğu, küçük kır ve dağ otelleri, restore edilmiş köy konakları doğaya yönelik turizmin esasını oluşturuyor. Doğa, köy veya çiftlik turizmi ciddi altyapı yatırımlarından daha çok bu amaçlı örgütlenmelere ve düzenlemelere ihtiyaç duyuyor. Yaratıcı fikirlere ihtiyaç var.

Eskişehir, Sakarya ve Porsuk gibi akarsuları ile kendisini çevreleyen bir doğal zenginlik yaratmış. Zaten pek çok uygarlığın bu bölgede yer almış olması da insanların eski çağlardan beri doğaya olan ilgi ve özlemini ifade ediyor. İlin hemen hemen her yöresinde sıcak veya soğuk su kaynaklarını bulmak mümkün.

Projeler gerekli
Eskişehir’in fiziksel coğrafya yapısı dağcılık, mağaracılık, serbest doğa yürüyüşleri, kampçılık, atçılık gibi pek çok doğa sporunun yapılmasına izin veriyor. Bütün bu zenginlikler, onları değerlendirebilmek için organize olunmasını bekliyor.

İlçe ve köylerimizin, bacasız sanayi olarak ifade edilen dinlenme sektöründen yarar ve gelir elde edebilmeleri için bu yönde özendirilmeleri ve yönlendirilmeleri gerekiyor. Köy ve çiftlik pansiyonculuğu, dağ ve kır otelleri işletmeciliği için örnek projelere ihtiyacımız var.

Örnek projelerin üretilmesinde İl Özel İdaresi’nin ve üniversitelerin ortak çalışmalar yapabileceğini kanaatindeyim. Örnek proje geliştirme ve uygulama süreçlerine sivil toplum kuruluşları ve meslek odaları da katılabilir. Üniversitelerimizde kırsalın doğa, köy ve çiftlik turizmi açılarından değerlendirilebilmesi için yüksek lisans ve doktora tezleri yapılabilir. Valilik koordinasyonunda kurulacak bir heyet, ayrılacak maddi kaynaklarla ilin seçilmiş bir yöresinde yukarıda sözünü ettiğim türden bir örnek projenin geliştirilmesine ve tanıtılmasına destek olabilir. Eskişehir’deki sorunlarımızdan birisinin, yaratıcı proje fikirlerine sıcak durmayışımız olduğunu düşünüyorum.

Yemek ve Mutfak Kültürü Tarihine Bakış

2011-02-20T07:49:00.000-08:00

Yemek ve Mutfak Kültürü Tarihine Bakış

Gürcan Banger - M. Birgili

Her insan acıkır ve acıkan insan da açlık duygusunu yiyeceklerle giderir. İnsanlar ilk çağlardan beri açlıklarını gidermek için canlarını tehlikeye atmaktan çekinmeden doğada mevcut çeşitli bitkilerden yararlanarak veya hayvanları avlanarak açlıklarını gidermeye çalışmışlar. Zamanla doğal ihtiyaçtan doğan yeme arzusu yiyecekler ve yiyeceklerin pişirilme biçimlerinin şekillenmesi ya da farklılaşmasıyla toplumların kültürlerine yansımış. Böylece yiyecekler sadece açlık duygusunu bastırmaya yarayan nimetler olmaktan öte yaşamdan alınan tatlar ayrıcalığına dönüşmüş.

Daha ileri bir aşamada tüketilen yiyeceklerin niteliklerinin sağlık üzerindeki yansımaları izlenmiş; uzun ve sağlıklı yaşam hedefine uygun beslenme tercih edilerek beslenme alışkanlıkları yeniden gözden geçirilmeye başlamış.

Biraz tarih
Tarihe göz attığımızda; Asur Kralı Sardanapalus'un iyi ve güzel yemek sanatının destekleyicisi olarak, muhteşem şölenlerden haz duyup yarışmalar düzenlediği bilgisine erişiyoruz. Asur ticaret kolonisinin yerleşim merkezi olan Kaniş'te (Kültepe / Kayseri) elde edilen arkeolojik bulgulardan bu kentte lokanta benzeri mahaller tespit ediliyor.

MÖ 10 binli yıllarda Danimarka'da ve Orkney Adaları'nda, MÖ 5 binli yıllarda İsviçre gölleri civarında kabilelerin büyük mutfaklarda yemek hazırlayarak topluca yediklerini tarihçiler yazıyor. Eski Mısır tapınak ve mezarlarında yer alan figürlerden insanların toplu yemek hazırlamayı ve sunmayı bildiklerini yine tarihçilerden öğreniyoruz. Milattan öncesine dayanan Çin kayıtlarında gezginlerin yollardaki hanlarda konaklayıp yemek yeme ihtiyacını giderebildiklerine dair izler var. Büyük Çin şehirlerinde yemek, pilav, içki vb. ürünlerin satıldığı bugünkü restoranların ataları sayılabilecek dükkânların mevcut olduğu belge ve bulgulardan anlaşılmakta.

Hatta Hindistan'da yemek hizmeti veren birimler yaygınlaşarak hizmetlerin belirli bir çerçevede verilebilmesi ve kontrol edilebilmesi için özel kanun düzenlemelerine gidilmiş. Hindistan'ın hemen yanı başındaki Pakistan'da yapılan kazılarda eski yerleşim birimi Mohenjo–Daro’da insanların, taş fırın ve toplu yemek üretim tezgâhları bulunduran restoran benzeri birimlerden yararlandığı bilgilerine ulaşılmakta.

Antik Yunan'da ise yemek olgusu, uygarlığın göstergelerinden biri olarak görülüyor. Epicurus'un iyi yemek ve iyi yaşam felsefesini benimseyerek yaygınlaştırmaya çalıştığı biliniyor. Şölenler Antik Yunan yaşamının vazgeçilmez bir parçası olmuş, aşçılar saygın kişiler arasında yerlerini almışlardır. Daha ilginci, belgelerden o dönemde yemek tarifi patentinin ortaya çıktığı da anlaşılmaktadır. Şarap Tanrısı Bacchus için düzenlenen, yemek ve eğlencenin sınırsız olduğu Bacchanal Festivali ise günümüze dek taşınmış.

Romalılar imparatorluklarını kurduklarında fethettikleri toprakların yemek kültürünü de Roma'ya taşıyıp zengin bir mutfak kültürü yaratmışlar; fethettikleri topraklardan iyi aşçıları Roma’ya getirmişler; törenler ve kutlamalarda toplu yemek geleneğini kurumsallaştırmışlar. İmparator Julius Caesar'ın askeri bir zaferin ardından düzenlediği kutlamanın birkaç gün sürdüğü ve bu kutlamada tam 260 bin kişinin yemek yediğini belirtmek, Romalılardaki toplu yemek geleneği hakkında bir fikir vermekte. Ziyafet vermeyi bir tutku haline getiren Roma imparatoru Lucullus İngilizce'ye "Lucullan" sözcüğünü kazandırmış ve bu sözcükle görkemli sofraları tanımlamakta kullanılmış, eti yumuşatma özelliği olan bir sos da günümüze bu adla taşınmış.

Canterbury Hikâyeleri’nden ABD’ye
Roma İmparatorluğu'nun çöküşünden sonra toplu yemek geleneği bir ara görkemini kaybeder gibi olmuşsa da işlek ve güvenli yolların üzerinde yer alan belirli hanlarda geleneğin sürdüğünü Haçlı Seferleri'ni konu alan kitaplarda rastlıyoruz. Dönemin başyapıtlarından biri sayılan ve geçtiğimiz günlerde ülkemizde de yayınlanan Chaucer imzalı Canterbury Hikâyeleri’nde hanlarda hizmete sunulan yemek ve içkilerin anlatımlarını ayrıntılı olarak bulabilmek olanaklı.

Ortaçağda toplu yemek üretim hizmetlerinin belirli esnaf loncalarınca yürütüldüğünü biliyoruz. XII. yüzyılda Paris'te “Chaine des Rotisseurs (Izgaracılar Loncası)” kuruluyor. Bu lonca bugün de aynı adı taşıyan bir gurme kulübü olarak yaşamını sürdürüyor. Bu loncaların çalışma ilkeleri de kurallarla belirlenmiş. Sözgelimi, her lonca kendi spesiyalitelerini üretme konusunda tekel olduğundan başka loncaları bu çeşitleri üretmekten men etme hakkına da sahip olabiliyormuş.

Zamanla bu loncalar profesyonel mutfak ekipleri yetiştirmeye başlamış, bugünkü aşçıbaşı ve yardımcıları grubunun çekirdeğini oluşturmuşlar. Günümüzde uygulanan profesyonel mutfak standartları ve geleneklerinin bir bölümü o dönemden günümüze kadar süregelmiş. Sözgelimi, uzun şapkanın aşçıbaşı, kısa yuvarlak şapkanın ise çıraklar tarafından kullanılması geleneği de o dönemden kalma. Daha sonra siyah başlık kullanıma giriyor ama bu şapkayı yalnızca meslektaşları tarafından usta aşçıbaşı unvanı verilen aşçılar takabiliyorlar. Günümüzde ise ABD'de faaliyet gösteren bir dernek tıpkı Ortaçağ Fransa’sında olduğu gibi meslektaşlarınca usta seçilen aşçıbaşılarına "Golden Toque (Altın Aşçı Şapkası)” adıyla bu siyah şapkaları birer şeref unvanı olarak veriyor.

Ortaçağda yemekler büyük kazanlarda kaynatılıp, elle çevrilen şişlerde pişirilmekte, tabak yerine geçen ekmek dilimleri kullanılmakta ve yemekler parmakla yenmektedir. Gıda maddelerinin kalitesi ise yalnızca yörede yapılan tarımla kısıtlı olduğundan yemek çeşitliliği de sınırlıdır. Kuşkusuz bunda tohum kalitesinin yetersizliğinin ve araç gereçlerin ilkelliğinin de payı büyüktür.

Yeni Bir Mutfak Kültürü
Ortaçağı izleyen birkaç yüzyıllık süreçte Haçlı Seferlerinin de etkisiyle doğu ve batının bir anlamda kültürel buluşmasını da sağlamış, ticaretin yaygınlaşması, yeni tekniklerin geliştirilmesi ile mutfak kültürü de önemli ölçüde gelişim göstermiş, aşçıların kullandıkları malzeme de zenginleşmiş. Özellikle Uzakdoğu'nun baharat, kuru üzüm, badem, şeker yemeklere yeni tatlar, yeni lezzetler katmış; çatal kullanılmadığı için etler hançerle oyulup ufak parçalar haline getirilerek sunulmaya başlamış.

Rönesans Döneminde Ortaçağa nazaran refah seviyesinin artmasıyla aşçılar yeniden saygınlıklarını kazanmaya başlamışlar. Rönesans Döneminde sanat dallarında yaşanan gelişmelere paralel olarak iyi yemek kavramı da nitelik kazanmış; İtalya'da başlayıp Fransa'ya yayılarak yükselme dönemine girmiş. Genel olarak bu dönemin mutfak birimi, bina içinde özel oda veya yalnızca özel bina olarak yer almaya başlamış; dumanın çalışanları etkilememesi için yüksek tavan düzenlemesine gidilmiş; ocak ve fırın büyük bir bacanın altında yerleşmeye başlamış. Yemek yapmada kullanılan mutfak gereçleri de çeşitlilik kazanmış, kazan ve şişlerin yanı sıra bıçak, satır, havan ve tokmak mutfağın temel el aletleri haline gelmiş.

Amerika’dan Avrupa’ya
16’ncı yüzyıl; Colomb'un ve diğer kâşiflerin denizaşırı keşfedilmiş Asya seferlerinden dönerlerken getirdikleri hindi, patates, mısır, yeşil ve kırmızıbiber, domates, kahve ve kakao ile tanıştığı yüzyıl olmuş.

Dondurma bu dönemde Avrupa’nın tanıştığı yeni bir lezzet olarak Avrupa mutfak kültüründe yerini almaya başlamış. Oysa dondurmanın çok eski bir geçmişi vardır. Bugün elimizdeki belgelere göre, en eski kayıt Perslere kadar uzanmakta. Yüksek dağların tepesinde kazılan çukurlarda biriktirilen karlar, kaymak, bal ve diğer tatlandırıcılarla karıştırılır, sonra bu karışım yine karlarla örtülür, özel olarak bu iş için seçilmiş koşucu tarafından krala sunulmak üzere yemek sonuna yetiştirilir olmuş.

Masa başı örf ve adetleri de tarz oluşturmaya başlamış; çatal, bıçak ve kaşık yemek kültüründe yerini almaya, elleri ve hançerleriyle yemek yiyen soylular yemeğe giderken çatal ve bıçaklarını yanlarında götürmeye başlamışlar. Sofra malzemeleri olarak; ilk olarak bıçak, sonra kaşık ve en sonra da çatal yerini almış. İyi sofra anlayışı, kaliteli sofralar kurma çabasını özendirmiş; yemek yeme anlayışı karın doyurmak yerine seçkin bir zevk haline dönüşmeye başlamış.

Mutfak
Yiyeceklerin yenebilir hale getirildiği, pişirildiği yer mutfaktır. Türkçedeki “mutfak” sözcüğü, Arapça kökenlidir ve yemek pişirilen yer anlamına gelen “matbah” sözcüğünden kaynaklanmış. Herhangi bir ulusun veya bölgenin yemek türlerinden ve pişirme alışkanlıklarından söz ederken Çin mutfağı, Fransız mutfağı, Türk mutfağı veya saray mutfağı gibi ifadeler kullanılır. Mutfak sözcüğü bir anlamda çeşni, ağız tadı ifadesidir. Bilindiği gibi Dünya mutfakları ana mutfaklar, klasik mutfaklar ve az bilinen mutfaklar olarak 3 ayrı grupta ele alınır.

Günümüzde yemek, yaşamdan aldığımız tatlar arasında özel ve anlamlı yer edinmiş durumda… Her birimiz az ya da çok çarşı ya da pazardan aldığımız çeşitli malzemelerle evimizde birbirinden nefis yemekler hazırlayıp soframızı şölene dönüştürme, yeni tatlar keşfetme arayışı içindeyiz. (Büyük katkısı için M. Birgili’ye teşekkürlerimle…)

Müziği Sevmek ve Yaşamak

2011-02-19T01:18:00.000-08:00

Müziği Sevmek ve Yaşamak

Gürcan Banger

Kendi adıma müzik dinlemeyi, başlı başına yapılması gereken bir eylem olarak görürüm. Aynen sistematik düşünme konusunda olduğu gibi… Çalışırken mümkün olduğunca yoğunlaşmayı deniyorum. Yoğun bir çalışma içinde iken müzik dinlemeye çalışmanın, -doğrusu- müziğe haksızlık olduğu kanaatindeyim. Hele dinlenen müzik, bu sanatın zirve noktası sayılabilecek klasik müzik ise kesinlikle bu özel ve nitelikli emek karşısında saygılı ve özenli olmalı.

Müzik nedir?
19’uncu yüzyılda yaşamış ünlü Alman yazarı Heinrich Heine, müzik konusundaki görüşlerini şöyle şekillendiriyor: “Müzik ilginç bir şeydir. Neredeyse bir mucize olduğunu söyleyebilirim. Çünkü düşünce ile olgunun, ruh ile maddenin orta yerindedir. Bir arabulucu gibidir ve birbirleri ile zıt kavramları uzlaştırır.” Katılmamak mümkün değil.

Özel değer verdiğim müzik türlerinden bir diğeri ise tasavvuf müziğidir. Belki de; bu müziğin genelde o ağır havasına rağmen farklı bir ruhsal başkaldırı buluyorum sufi müziğinin tınıları arasında.

Müzikte insanî güzelliği yakalamak, kişinin zihinsel ve duygusal yapısı ile yakından ilgili olmalı. Örneğin yaşamının büyük bölümü askerlik mesleği ile geçmiş, siyaset alanında pek başarılı olduğunu söyleyemeyeceğimiz Amerikalı devlet adamı U. S. Grant müzik hakkında şöyle der: “Yalnızca iki melodi bilirim; bunlardan bir tanesi, ‘Yankee Doodle’dır, diğeri ise değildir.” Bilindiği gibi; Yankee Doodle olarak bilinen şarkı, ABD’de bir eyalette ulusal marş olarak da kabul edilen halk türküsü niteliğinde yaygın tanınan bir şarkıdır. Grant’ın müzikle ilgili yorumunu ise onun yaşamını merak edip okuyacak olanlara bırakıyorum.

Müziği sevmek
Sevdiğim müzik türlerinin başında halk türküleri gelir. Bir uzun havanın, bozlağın, mayanın, ağıtın verdiği lezzeti pek az müzik türünden alabiliyorum. Başka ülkelerin halk müziğini de dinlemeyi seviyorum. Sanırım, insan sesindeki o doğallığı duymak, o insani ses titreşimlerini en yalın biçimiyle hissetmekten hoşlanıyorum.

Klasik Türk müziği kapsamında düşünebileceğimiz Osmanlı-Türk musikisi ise ben de bir görkem ve soyluluk duygusu uyandırıyor. Bu müzik ile en sade insani duygular bile bir görkem zirvesine ulaşıyor bence. Bu soylu müzik türü, esas olarak Osmanlı-Türk kültürüne dayanıyor. Köklerini bu kültürde bulup orada yeşerip bir dev ağaç halini almış. Bu müziğin öğrenilmesi, icra edilmesi ve nesiller arasında aktarılması Batı müziğine göre önemli farklılıklara sahip.

Osmanlı-Türk musikisinin Batı müziğine göre bazı ciddi teknik farklılıkları olmakla birlikte ana ayırım noktası temel öğretim yöntemi olan meşk üzerine kurulmuştur. Meşk, bir usta-çırak ilişkisidir.

Meşk
20’nci yüzyılın ilk çeyreğine kadar klasik Türk musikisi öğretimi ve aktarımı meşk adı verilen yaklaşıma uygun olarak yapılırdı. Meşk, eski kullanım biçimiyle bir öğretmenin aynını yapmaları için öğrencilerine verdiği yazı, resim veya benzeri örnek anlamına gelir. Müzik olarak düşündüğümüzde ise meşk, müzik parçasının ses ve saz olarak öğretmen ile birlikte söylenip çalınması demektir. Müzik öğrenci ve meraklılarının zamanın ustalarından ders aldıkları mekânlara da meşkhane adı verilirdi.

Meşk, müzik öğretimi açısından oldukça basit bir yöntemdir. Önce müzik parçasının sözleri öğrenciye yazdırılır, ardından öğrenci, ustanın (hocanın) çalıştırdığı örneği, doğru biçimde icra edinceye kadar tekrar ederdi. Burada doğruluk ölçüsü, hocanın icrasına benzetebilmekti.

Bir icracının başarısı, bir eseri doğru okuması kadar çok sayıda eseri hıfz etmiş (yani ezberlemiş) olması ile ölçülürdü. Osmanlı-Türk musikisi eserlerinin doğru biçimde ezberlenmesi aynı zamanda bunların kuşaklar arasında aktarılabilmesini de sağlıyordu. Bu öğretim modeline destek veren, özellikle 19’uncu yüzyılın ikinci yarısında basılmış ünlü güfte ve usul dergileri vardı. Klasik Türk Müziğine meşke alternatif olarak Batı tarzı nota yaklaşımlarının girmesi, ancak 20’nci yüzyılın ilk çeyreği sonrasında gerçekleşmiştir.

Tabii ki, meşk yönteminin bazı sakıncaları da görülmüştür. Bu yöntemde güfte ve usul işaretleri dışında yazı ve nota kullanılmadığı için bazı eserlerin kaybolup gitmiş olması şiddetle muhtemeldir. Kaybolmanın ana nedeni, meşkin dayanak noktasını oluşturan ezberleme yaklaşımıdır. Örneğin o dönemde pek ilgi görmeyen eserlerin ezberlenmemiş ve aktarılmamış olması bir olasılıktır. Yine icrası çok zor olan eserlerin aktarılamamış olması ihtimali de yüksektir.

Meşk geleneği yaşayabilir mi?
Meşk, geleneksel sanatın bize bıraktığı özgün bir mirastır. Bu geleneksel kültür unsurunun hatırlanıp bilinmesinde yarar umarım. Bu arada; ister klasik, ister çağdaş bir müzik aletini çalmayı, bir müzik türünü icra etmeyi deneyin, müziği dinlemenin ötesinde icra etmenin keyfine varın, derim. Belki birer usta olamayız ama amatör icracılar olarak tat alabileceğimiz bir keyif noktası olsa gerek.

Aşk ile meşk olduğunda keyfe sınır olmaz.

Kent, Yaşam Çevresi ve Kentsel Gerginlik

2011-02-17T23:36:00.000-08:00

Kent, Yaşam Çevresi ve Kentsel Gerginlik

Gürcan Banger

Dünya’da çevreci akımın baskın bir faktör olarak kendini ortaya koyması 1980’li yılların başıdır. Çevrecilik, özellikle sanayi işletmelerinin ve elektrik santrallerinin çevreyi kirletmesi üzerine kurgulanmış tepki ile kendini gösterdi. Ardından doğal yaşamın yok edilmesine yönelik tepkiler buna eklemlendi.

1995’lere kadar olan dönemde çevrecilik, siyaseti de içine almak üzere bir heyecan dalgası halinde ülkeler esasında yayıldı. Ülkemizdeki çevre ve doğa koruma örgütlerinin pek çoğunun kuruluşu bu 15 yıllık döneme denk düşer.

Yerel kimlikler
1990’lı yıllarda tüm Dünya’da olduğu gibi ulusal ve yerel düzeyde de kültürel kimlikler daha fazla önce çıkmaya başladı. Bu dönemde yerel tarih, yerel kültür üzerine yapılan çalışmalar arttı. Bu yönde çalışmalar yapan sivil gruplar ve sivil toplum kuruluşları oluşmaya başladı.

Bu gelişmede 1980 sonrasında kentlerin turizme yönelmelerinin de etkisi oldu. Yeni kaynak arayışlarına giren yerel otoriteler, yerel turizmin değişik türlerini yeni ve sonsuz gelir kaynakları olarak algılamaya başladılar. Böylece yerel ve etnik özellikler, söz konusu yörede var olmuş eski uygarlıklar hatırlanmaya başladı. Kentler ve bölgeler arasında oluşan rekabet, yerel tarihe, arkeolojiye ve etnografyaya olan ilgiyi daha da canlı hale getirdi.

1980 sonrasında yer alan gelişmelerden birisi de bilişim ve iletişim teknolojilerindeki olağanüstü gelişmeler oldu. Bilimsel ve teknolojik ilerlemeler sayesinde Dünya küçülürken bir yandan da kültürler birbiri içinde eriyerek aynılaşmaya başladı. Büyük devletler ve dev tekeller, kendi belirledikleri kültür modelini ve ürünlerini Dünya çapında yaymaya başladıklarında insanlar kendi kültürel kimliklerini koruyabilmek için yerel kimliklerine sıkıca sarıldılar. Böylece yerellik, Dünya ölçeğinde bir yönelim oldu. Sonuçta kent turizmi, yerel tarih grupları, yerel arkeoloji toplulukları, yerel kültür projeleri hızla yaygınlaştı.

Küreselleşme, yerellik ve kent
Küreselleşmiş egemen kültürün saldırıları karşısında yerellik ne kadar dayanabilir? Doğrusu, yerelliğin küreselleşmenin yok edici saldırısı karşısında çok etkili olabileceği konusunda emin değilim. Ama aynı üniformayı giymiş askerlere benzememenin yolu yine yerel değerleri korumaktan ve savunmaktan geçiyor.

Sadece küreselleşmeye bağlamamak lazım aynılaşmayı. Kentlerin giderek birbirine benzer hale gelmesinde, kentin yaşamda ve görünümde aynılaşmasında gelenekten uzaklaşmanın da etkileri var. Bazen çağdaş mimari denen şeyin içinde yaşadığımız bir ucubeler müzesi olduğunu düşünüyorum.

Kentin merkezini hayal edin. Bu kenti, diğer kentlerden ayırt eden özellikler olup olmadığını düşünün. Eskişehir boyutunda kentlerin pek de birbirinden farkları olmadığını fark edeceksiniz. Ve giderek kaybolan geleneksel yerleşim bölgelerimizi dolaştığınızda hepsinin kendine özgü nitelikleri ve yaşam biçimleri olduğunu şaşırarak göreceksiniz.

Aynılaştırıyoruz, monotonlaştırıyoruz, sevimsizleştiriyoruz, kentleri yaşanamaz hale getiriyoruz. İşin kötüsü, bunu da çağdaşlık adına yapıyoruz. Dün Anadolu-Türk mimarisi veya geleneksel halk mimarisi adı her ne ise o farklıydı, özgündü ve muhtemelen daha güzeldi. Bugün ise çağdaş konutlar dediğimiz ucubeler müzesinde yaşamaya çalışıyoruz.

Kentsel gerginlik
Beden sağlığımızı korumak için özen gösterdiğimiz bazı konular var. Yediğimizin besleyici olmasına, giydiğimizin bizi olumsuz iklim koşullarından korumasına dikkat ederiz. Hastalandığımızda doktora, hastaneye veya sağlık ocağına gideriz. Doktorların, uzmanların verdikleri ilaçları kullanır, onların yaşamsal öğütlerini yerine getirmeye çalışırız. Tüm bu çabalar, beden sağlığımızı korumak, sağlıklı bir bedensel yaşamın sürekliliğini sağlamak içindir.

Bireylerin beden sağlıklarının korunmasını sağlamak ve rahatsızlıklarının giderilmesinde yardımcı olmak üzere pek çok örgütlenme vardır. Hastaneler, sağlık ocakları bu amaçla kurulmuşlardır. Tıbbın özel sektörü olarak çalışan doktorlar muayenehanelerinde görev yaparlar. Kamu veya özel, tıp sektörünün hemşire, ebe, laborant gibi çok sayıda yardımcı insan kaynağı da vardır.

İnsanlar, son yüzyıla kadar öncelikle Dünya’da ve uzayda fiziksel olanları merak etmişlerdir. Fiziksel olanın dışındaki tüm konular din alanının ve madde ötesi anlamına gelen metafiziğin konusu olmuştur. Ancak 19’uncu yüzyılın ortalarından sonra insanın beyinsel faaliyetleri, ruh dünyası, kısaca psikolojisi merak edilmeye başlanmıştır. Özetle; insanın kendisini merak edip araştırması oldukça yenidir.

Dünya tarihinde insanların sağlığını tehdit eden bazı veba, çiçek, tifo, kolera gibi hastalık salgınları olmuştur. Bu salgınlardan alınan derslerle konuya dikkat çeken popüler çalışmalar yapılmış, salgınların tekrar etmemesi için aşı kampanyaları düzenlenmiştir. Çevre sağlığı ve hijyen kavramlarında ve bunlara ilişkin uygulamalarda ciddi gelişmeler olmuştur.

Kentin ruh hali
İnsanın ve toplumun beden sağlığı konusunda bu denli örgütlenmiş olan sağlık sisteminin yine bireyin ve özellikle toplumun ruh sağlığı konusunda yeterince örgütlenememiş olmasının nedeni nedir? Toplumun ruh sağlığı, en az beden sağlığı kadar önemli değil midir? Ruhen sağlıklı bir görünüm vermeyen bir toplumun bireylerini tek tek kişiler olarak sağlıklı sayabilir miyiz?

Eğer kentteki mobilyaları ve sokak eserlerini kırmayı zevk haline getiren insanlar varsa o zaman elimizde bir ipucu var demektir. Benzer biçimde parklardaki kent mobilyalarının tahrip edilmesini de örnekleyebiliriz. Kentin yeşillenmesine ve soluk almasına katkı koyan ağaçların ve fidanların yolunup kırılmasını ruh sağlığı yerinde insanların yaptığını düşünebilir miyiz? Kenti çöp deposu haline dönüştüren, yediği gıdaların çöpünü rahatça cadde ortasına savuran, sokakta içki içen ve içtiği içkinin şişesini kırıp sokak ortasına atan, arabasının izmarit kutusunu sokağa boşaltan kişilerin sağlıklı olduğunu söyleyebilir miyiz? Arabaların boyalarını çizen, yerlere tüküren veya sigaranın izmaritini rastgele sağa sola savuran bireylerin ruhsal sağlıkları ile ilgili bir sorunları yok mudur?

Bir siyasal partinin kongresinde yumruklaşarak ve sandalyeleri birbirinin kafasında kırarak sorunlarını çözmeye çalışan, spor rekabetini döner bıçaklı bir savaş haline dönüştüren bir zihniyet sağlıklı sayılabilir mi? Toplumun genç kesimi arasında tiner, hap vb gibi bağımlılık yapan madde kullanımının artması sağlık göstergesi midir?

Bir kentte yaşayan halkın ruhsal sağlığı en az bireylerin bedensel sağlığı kadar önemlidir. Kentte yaşayan halkın ruhsal sağlığının korunmasından, oluşan hastalıkların tedavisinden sorumlu olanlar kimlerdir? Bu amaçla gerçekleştirilmiş örgütlenmeler var mıdır? Varsa ne tür çalışmalar yürütmektedir? Yoksa toplumun ruh sağlığının korumasız ve takipsiz bırakılması hangi akla hizmettir? Bir ruhsal deprem, bir sosyal patlama beklemek zorunda mıyız?

Su Sorunu ve Özensizliğimiz

2011-02-16T23:41:00.000-08:00

Su Sorunu ve Özensizliğimiz

Gürcan Banger

İnsanlığın öğrenme güdülerinin başında, hiç kuşkusuz felaketler geliyor. Örneğin depremler, heyelanlar, seller daima bize yaşam çevremiz ile ilgili acılı dersler vermiştir. Son günlerde sayıları hızla artan patlamalar ve yangınlar ise iş yeri güvenliği ve çalışan sağlığı hakkında yine zalim dersler almamıza neden oluyor. Ta ki; bunları unutup bir başka felaketle hatırlayıncaya kadar…

Değişen iklim şartları, aşırı yağmurlar veya kuraklaşma ve çölleşme, heyelanlar ve bozkır haline gelen çevre bize ağacın ve yeşilin değerini öğretti. Kentlerin havasını egzoz gazlarıyla, kötü kömürle, fabrika bacalarının atıklarıyla yaşanamaz hale getirince havanın aslında pahalı bir meta olduğunu öğrendik. İçilebilir tatlı suyun sokak çeşmelerinden aktığını bilenlerimiz vardır. Piyasada şişelenmiş su satılmaya başlamasından, bir bardak su için bir sürü para vermeye başlamamızdan bu yana suyun da pahalı ve değerli olduğunu fark ettik.

Kullanılabilir su sorunu
Geçmişte çevreyi, yeşili, havayı ve suyu kullanırken daima sonsuz olduğu varsayımı vardı aklımızda. Çevre ve hava kirliliği uzunca bir süre Eskişehir’de de gündem konusu oldu. Zaman zaman tırmanma gösterse de eskisi kadar söz edilmiyor. Aslına bakarsanız sorun görünmez oldu mu, o konuyu tam olarak çözüp çözmediğimize bakmadan gündemden kaldırıveriyoruz.

Bir de, sessizce büyümekte olan sorunlar var. Giderek büyüyen sorunlardan birisi de su kaynakları ile ilgili. Ülkemizde kişi başına düşen yıllık su miktarı 3.600 metreküptür. Bu suyun kullanılabilir olan kısmı ise yaklaşık yarısı (sayısal olarak 1.700 metreküp) kadardır. Türkiye, Dünya standardı olan kişi başına yıllık 10.000 metreküpün altında kaldığı için su yönünden zengin bir ülke sayılmıyor. Bu nedenle ülkemizde su kaynaklarının akıllı kullanımı gibi bir sorun objektif olarak var.

Ülkemizin su kaynakları yüzey suları ve yer altı suları olmak üzere iki kategoride toplanabilir. Yüzey suları ile ilgili olarak yapılan hesaplarda ülkemize yılda 500 milyar metreküp yağış düştüğü anlaşılmaktadır. Bu suyun tüketilebilecek olan miktarı 100 milyar metreküp dolayındadır. Bu miktarın 30 milyar metreküpü ise halen fiilen kullanılabilmektedir. Yağış olarak düşen suyun yaklaşık 40 milyar metreküpü ise yeraltı su depolarını beslemek üzere yerin alt katmanlarına doğru sızmaktadır.

Dünya’da sıcaklığın giderek artmakta olduğu ve bu genel iklimsel değişimin Türkiye’yi de kuraklık yönünde etkilediğini biliyoruz. Türkiye’de yaşanan kuraklığın ülkeye özgü özel nedenleri de bulunmaktadır. Ülkenin çok engebeli topoğrafik yapısı, su kaynaklarının ve yağışın bölgelere göre düzensiz olması, su kaynaklarının kısa hedefli ve yerel beklentilerle diğer yörelerden bağımsız olarak kullanılması bize özgün sorunlardır. Bu sorun kaynakları ülkedeki kuraklık tehlikesini artırırken ulusal, bölgesel ve yerel su planlarına olan ihtiyacı gündeme getirmektedir.

Yapılan araştırmalara göre yer altı su kaynaklarının miktarı yıllık 12 milyar metreküp dolayındadır. Söz konusu suyun yaklaşık yarısı kullanılmaktadır. Ama üzücü olan, bu suyun çok büyük bölümünün akarsular aracılığı ile denizlere boşalıyor olmasıdır; böylece tatlı sular geri dönülmez biçimde tuzlu suya dönüşmektedir.

Alarm durumu var
Denetimsiz kullanım ve plansızlık alışkanlıklarımız su kaynaklarımız konusunda da sürmektedir. Yer altı sularımızın hacim ve beslenme durumlarının tespit edilmesi konusunda acil çalışmalar yapılması gereklidir. Ulusal düzeyde ve yerel olarak su kaynaklarımızın tespiti, doğru kullanımı için bir yaklaşım geliştirilmesi zorunludur.

Dünya ikliminin ve doğa dengesinin bu biçimde değişmeye devam etmesi durumunda çok yakında petrol savaşlarına paralel olarak su savaşlarını göreceğimiz kesindir. Bu savaşların saldırganları, doğayı yok etme konusunda bugüne kadar denetlenmeleri mümkün olmayan büyük devletler olacaktır. Kaybedenler ise yine Dünya’nın su kaynaklarına sahip ama yoksul ülkeleri olmaktan kurtulamayacaklar.

Bugün yaşadığımız sorunların kaynağını ve gelecek öngörülerinin değerini tespit açısından; 1997 yılında Frederick ve Major tarafından yapılan bir çalışmanın birkaç noktasını dikkatle incelemek lazım. 2050 yılında Türkiye için yapılan öngörülerde bu tarihte kişi başına düşen su miktarında bugüne oranla yüzde 60 azalma olacağı hesaplanmaktadır. Yerel olarak baktığımızda Sakarya Havzası’na yüzde 55 daha az yağış düşeceği, ortalama yıllık akışın ise yüzde 60 dolayında azalacağı öngörülmektedir. Özetle; Dünya’nın iklim değişikliğine bağlı oluşan kuraklık riskini Türkiye ve Eskişehir olarak etkin yaşama olasılığına yakın görünüyoruz.

Kuraklaşma
İklim değişikliğinin olumsuz etkilerini Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde ciddi olarak gösterebileceği tahmin edilmektedir. Bunun göstergeleri ise su kaynaklarının hacimlerindeki azalmalar yanında su kalitesinin düşmesi ve su ürünlerinin azalması olacaktır. Kuraklığın sonuçlarından birisi olarak tüm ülke yüzeyinde suyla bağlantılı yaşam (su ekolojisi) olumsuz değişim gösterebilecektir. Böylece balık gibi su ürünleri üretiminde ciddi düşüşler görülmesi muhtemeldir.

Kuraklığın etkileri Ekvator’dan kuzey ve güney yönlerinde Kutuplara doğru ilerliyor. Kuraklığın ülkemizi daha fazla etkilemesi durumunda tarımsal ürünlerde miktar olarak azalma beklenmeli. Ayrıca gelişecek yeni iklim durumuna bağlı olarak bazı bitki türlerinin yok olması sonucu da doğabilir. Tarımsal üretimde görünümün değişeceği kesin gibi gözüküyor.

Azalan yağışların hidroelektrik santrallerde biriken su miktarını etkilemesiyle elektrik enerjisi üretiminde düşüşler beklenebilir. Anlaşılıyor ki, iklimsel değişim daha uzun yaz günlerine neden olacaktır. Bu yeni mevsimsel durum, turizm gibi sosyal ve ekonomik sektörlerde şimdiden açık şekilde öngöremeyeceğimiz değişikliklere neden olacaktır. Günlük yaşamın da bundan etkileneceği açıktır.

Uzmanlar olası kuraklık sonuçlarından birisinin toprak erozyonunun artacağı biçiminde yorumlarda bulunmaktadır. Buna bağlı olarak yer altı ve yer üstü su haznelerinin taşınan maddelerle dolacağını belirtmektedirler.

İklim değişikliğinin ilginç sonuçlarından birisi de Dünya’da olacağı gibi kıyılarımızda da deniz suyu seviyesinin yükselmesidir. Deniz suyunun yükselmesi ile yakın çevredeki yer altı ve yer üstü su kaynakları tuzlanma tehlikesi ile karşılaşacaktır. Yapılan araştırmalara göre deniz suyunun 1 metre yükselmesi, denizin 40 metre karaya girmesi anlamına gelmektedir. Bu da deniz kıyısındaki yerleşmelerin ne denli temiz su sorunu ile iç içe olacaklarına dair ciddi bir ipucu vermektedir.

Sözün kısası; ulusal, bölgesel ve yerel düzeylerde su kullanımımızı ve su kaynaklarımızı ciddi biçimde ele almamız gereği ortadadır.

Bir Kutlama Sonrasında Kadın ve Erkek

2011-02-16T10:39:00.000-08:00

Bir Kutlama Sonrasında Kadın ve Erkek

Gürcan Banger

Sevgililer Günü geride kaldı. Sevdiği olmayanlar yalnızlığı ya da bağlanacak gönül meselesini, sevdalılar ise gönül sarhoşluğunu bir başka vesileye kadar ertelediler. Ticaret dünyası da sevgililere yeni satışlar için yeni fırsatları gözlemeye başladı. Bu durgun sularda geriye dönüp Sevgililer Günü gibi bir kutlamanın arka planına, yani kadına ve erkeğe olabildiğince objektif olmaya çalışarak bakmayı deneyebiliriz.

Ekonomi

Kadınların ekonomik sektörlerde girişimci, kendi işinin sahibi veya işgören (başkasının işinde çalışan) olarak aktif olarak iş dünyasının içinde bulunmaları önemli... Bu dikkate almanın altında kadınları sosyal değişimin temel güçleri arasında görmemden kaynaklanıyor. Çünkü kadınların erkek egemen bozuk düzeni değiştirmek için çok fazla nedenleri var.

Ama bir yandan da; ekonomik etkinliklerde bulunurken bir erkek kimliğine bürünmelerini garip karşılıyorum. Bugün adeta kadının başarısı olarak algılanıyor. Bir kadının iş dışında sosyal ve duygusal alanlarda da özgün başarılara imza atabileceği unutuluyor. Bu zafiyette kadınlar hatanın büyük ortağı olmaya devam ediyorlar.

Arkadaş ve eş

Başka ilginç noktalar da var. Bir kadın için evlilik ve bir eş, en ciddi yaşamsal başarı göstergeleri arasındadır. En azından kadınlar, erkekleri ve evliliğin kendileri için ne anlama geldiğini fark edinceye kadar böyledir.

Çoğu kadın için bir erkek arkadaş ve bir eş olmadan sürdürülecek bir yaşam, hayal edilmesi dahi yasaklanmış olan bir durumdur. Hafta sonları bile böyle değil midir? Sosyal yaşam endeksi yüksek illere veya gelişkin üniversiteleri var olan kentlere bakarak yanılmayın. Öyle yerleşimler var ki; bekâr bir genç kız için kız arkadaşı ile sinemaya gitmek veya bir kafede oturup sohbet etmek zor bir seçenektir. İlla ki, evlilik ihtimali bulunan bir erkek arkadaş ile geçirilecektir hafta sonu.

Değerli olmak

Erkek kültürünün egemen olduğu toplumda; kadınlar kendilerini değerli ve önemli hissetmek için neden daima bir erkeğin bu değeri ve anlamı biteviye tekrar etmesini ve onaylamasını beklemeye şartlandırılırlar. Hiç kuşkusuz; bir kadının kendini değerli bulmasının yolu, herhalde bunu bir erkeğe onaylatmak olmamalıdır.

Bir kadının kendi benliğine değer vermeyi ve saygı duymayı öğrenmesi, piyasada sıklıkla bulunabilen bir kişisel gelişim kitabından öğrenilebilecek kolaylıkta değildir. Bunun için bir kitap okumaktan daha fazla emek harcamak gerekir. Eğer bir kadın, erkeklerin koyduğu kriterler dışında bir erkeğin onayına ihtiyaç duymadan kendini değerli ve anlamlı buluyorsa, bu durumda kendini geliştirmede önemli adımlar atmış demektir.

Aşk meselesi

Ne yazık ki; (erkekler için de benzer olmakla birlikte) kadınların yanıldıkları noktalardan birisi de ortalama kadın ile erkek duygu ve davranış modellerinin birbirlerinden farklı olduğunu unutmaları… Bir kadın, kendi etki-tepki modelinin bir yansısını erkekte görmek isteyebiliyor. Hâlbuki bir erkek, iyi parlatılmış bir ayna değildir. Genellikle kadının gönderdiği iletilerin büyük kısmını kendi iç dünyasında yutar ve pek az iletiye doğrudan cevap verir. Kadın cevapsızlık ve tepkisizlik modeline karşı istediği cevapları alabilmek için duygu taarruzunu artırır; bu da kadının kendini erkeğe göre tanımlama sürecindeki köleleşmesini hızlandırır.

Tamamlayıcılık anlamında kadın ve erkek, siyah ile beyaz gibidir. Bir cinsi diğerinden ayırarak anlamak, algılamak mümkün değildir. Ama bir kadının öz değeri, kendi başına anlamı bir erkeğin onaylamasına ihtiyaç duyulmayacak bir niteliktir. Kadın, önce kadın olduğu için değerli olduğunu bilmelidir.

Çocuk ve anne

Cinsiyet ayırmadan bir insanı iyi tanımanın yolu onun çocukluğu hakkında yeterli bilgi sahibi olmaktan geçer. Korku başta olmak üzere insanı sürükleyen kalıcı temel duyguların büyük çoğunluğu çocukluk yıllarında oluşuyor sanırım. Hatta öyle ki çocuklukta edinilen pek çok yapısal özelliği sonraki yıllarda değiştirmek mümkün olmuyor.

Bir erkeğin ruhunun oluşmasının da en ciddi mimarlarının başında o kişinin annesi gelir. Onu besleyen, fiziksel ve ruhsal gelişiminin en ufak ayrıntılarına varıncaya kadar onunla ilgilenen ve onun bir erkek olarak yetişmesindeki en önemli etken annesidir. Bizim toplumumuzda (tüm sosyal değişime rağmen) baba, genelde para kazanan ve mekân olarak evin dışında olduğu bilinen kişidir. Genelde ev dışında olduğu için baba, çocuk için anneye oranla daha zor tanınabilen bir figürdür. Bildiğiniz gibi küçük çocuklar, bu durumun bir kanıtı olarak konuşmaya anne diyerek başlarlar.

Yine ilginç bir tespit olarak, kadınların erkekler hakkında en çok şikâyet ettikleri bazı özelliklerinin edinilmesinde annelerinin çok ciddi katkıları var. Yaşadığımız dönemde balarlar da çocukları ile eskiye oranla daha fazla ilgilenmeye başladılar; ama bu olgu bile çocukluk sürecinde erkekler üzerindeki anne veya bayan öğretmen olarak kadın etkisinin sonuçlarını değiştiremedi.

Anne ve çocuk

Müzik, notalardan oluşan bir demet değildir. Müzik, peş peşe gelen notaların yarattığı farklılık ve bazen de aynılık ilişkisidir. Bir başka deyişle müzik, notanın notayla ve sessizlikle iletişimidir. Bir erkek çocuğun karakterinin oluşumunda annesinin etkileri de çocuğun annesi ile ilişkisine, özetle iletişim mesafesine bağlıdır.

Bir erkek olarak annesinin etkilerinden kurtulamayan kişi, cinsel kimliğini geliştirmekte ciddi sorunlarla karşılaşabilir. Anne ile olan mesafe ilerleyen zamanda doğru ayarlanamazsa sonuç, kendini bir ana kuzusu olarak gösterir. Bir anne kuzu ise bu karakterini yaşamının tüm aşamalarında kadınlarla ilişkilerinde ortaya koyar. Annelerine benzeyen kadınlarla birlikte olmayı, evlenmeyi tercih eden erkeklerin davranışlarında bu özellik genelde egemendir. Hastalandığında eşinden bebek gibi bakılmayı bekleyen, ilk zor durumda annesini arayan, “Ağlarsa anam ağlar” diyen erkek ruh yapısının altındaki gerçek budur.

Anneye benzeyen kadın

Bir erkeğin karşı cinsle olan ilişkilerini anlamak isterseniz, sanırım buna iyi başlangıç yapmanın yollarından birisi onun annesini tanımaktır. Bir kadın ile ilişkisinde tutarlı davranamayan veya ilişkisinde süreklilik sağlayamayan erkeğin kafasında annesi bir mihenk taşı olarak daima durur. Erkekler için kadınları tanımanın yollarından birisi kendi annesi ile karşılaştırmaya çalışmaktır. Annesine benzeyen kadınlar genelde güven verirken, benzemeyenler hakkında değer yargılarını kolayca geliştiremezler.

Bu satırları bir ruh sağlığı uzmanı yaklaşımıyla yazmıyorum. Yaşamda dikkatimi çeken bazı gözlemlerimi aktarmaya çalışıyorum. Kadınların yaşamlarında babalarının rolü ne denli büyükse, erkeklerin yaşamsal seçimlerinde de annelerinin varlığı, öğrettikleri ve onunla olan ilişkileri o denli etkili oluyor.

Unuttuğumuz Deprem ve Eskişehir

2011-02-15T00:32:00.000-08:00

Unuttuğumuz Deprem ve Eskişehir

Gürcan Banger

Dünya’nın tehlike riski taşıyan deprem kuşağı üzerinde yer aldığımızı bilmeyen kalmadı gibi… Bu gerçekleri kayıplar ve acılar pahasına olsa da öğreniyoruz. Pek çok konuda olduğu gibi, bir doğal, ekonomik ya da sosyal afet kapımızı çaldığında harekete geçmeyi deniyoruz. Depremin zararlarına karşı yapılan çalışmalarda ancak büyük felaketlerden sonra başlıyor. Yapılarında zorunlu önlemleri almamış, gerekli güvenliği sağlayamamış bir toplum olarak toplu yaşanılan okul, hastane, otel gibi kapalı yerlerde tatbikatlar yapılıyor. Ama sonunda, çoğu zaman olduğu gibi konuyu manevi makama havale edip geçmişi unutuyoruz.

Deprem ve zararları, bunlara karşı alınacak önlemler konusunda insanların bilgilendirilmesi önemlidir. Ama yapı kalitesinden başlayarak can güvenliği ve arama/kurtarma etkinliklerine kadar depremle mücadelenin bir yaşam biçimi haline getirilmesi zorunludur. Hele ki, Türkiye gibi deprem kuşağı üzerinde yaşayan bir toplum için...

Deprem gerçeği
Depremle ilgili konuların yapıcı bir anlayışla konuşulması, bir vadede depremin içimizde bir korku olmaktan çıkıp bir gerçeklik halini almasını sağlamalı. Depreme karşı mücadeleyi öğrenme süreçlerini kolaylaştırmamız gerekiyor. Genelde doğal afetlere karşı mücadele yöntemlerinin eğitim yaşamımızın bir parçası haline dönüştürülmesi zorunlu.

Hatta daha ileri boyutta değerlendirmek gerekirse; depremler nedeniyle ülkemizde kazanılan tecrübe ve bilgi birikimi olarak farklı temalarda diğer ülkelerle paylaşılmasını kanaatindeyim. Ülke nüfusumuzun yüzde 75’inin kentlerimizde toplandığı ve bu alanlarda büyük risk havuzlarının oluştuğu göz önüne alınınca afet yönetimi konusunda da yaşadığımız örneklerle zarar azaltma işlevi görecektir.

Depremlerin etkisini üzerimizde yoğunca hissetmeden önce de ülkemizdeki bazı akademik çevreler deprem konusunda yaptıkları önemli çalışmalarla uluslararası literatürde yerlerini almışlardı. Ancak, son yıllarda yaşanan depremler ve depremler sonucunda yaşanan maddi ve manevi kayıpların boyutu neredeyse bir magazin havasında kamuoyunun ilgisini çekmeye başlamış, bu da medyada bir başka anarşi türü oluşturmuştur.

Yurttaşlar olarak doğru bilgiler edinmek istiyoruz. Doğru ve düzgün yapılaşmaya uygun kent planlaması ve uygulaması görmeyi arzuluyoruz. Uygun kent planları ve inşaat kalitesiyle depremlerin yarattığı tehlikelerin ve korkuların azalacağının bilincindeyiz.

Eskişehir ve deprem
Yapıların deprem yer kabuğuna bağlı gibi doğal afetler karşısında ayakta kalabilmesi açısından yerleşim yerinin zemin özellikleri önemlidir. Özellikle yapı temelinin de yer aldığı ilk 10 metre gibi bir kalınlığın özelliklerinin ayrı bir önemi vardır. Eskişehir’de yerleşim zemininin büyük bir bölümü ilk 10 metreye kadar kum, silt ve kil karışımlarından oluşur. Birkaç mahallede ise zeminin killi kum ve çakıldan oluştuğu gözlenmiştir. Bu tür bir zemin oluşumu, bu zemin üzerinde yapılaşma ve dolayısıyla deprem açısından riskler taşımaktadır. Özellikle Eskişehir Ovası açısından bakıldığında Eskişehir’de genelde sağlam sayılabilecek tabakalar ancak 20-50 metre arasında derinlikte bulunabilmektedir.

Yer altı suyu
Yapılaşmayı etkileyen zemin özellikleri ve deprem riski açısından dikkate alınması gereken faktörlerden birisi de Eskişehir’deki yer altı suyudur. Daha doğrusu yer altı suyu seviyesinin yüksek olması, bir başka deyişle yüzeye olmasıdır.

Sıklıkla duyduğumuz “zemin sıvılaşması riski” kavramının altındaki oluşturucu faktör Eskişehir yer altı suyunun bu özelliğidir. Bu konuda edindiğim bilgilere göre (Eskişehir’de olduğu gibi) yüzeye yakın bölgelerde düzgün kalın kum tabakalarının suya doymuş olması durumunda zeminin taşıma gücü azalmaktadır. Böylece depremin yarattığı fiziksel etkiler zeminin üzerindeki yapıların yıkılmasına neden olabilmektedir.

Kentin yer aldığı zeminde yaklaşık 3-6 metre arasında yer altı suyu bulmak mümkün olmaktadır. Yine kentin merkezinde, özellikle Çarşı Camii bölgesinde sıcak su kaynaklarının bulunması zemin koşullarını taşıma açısından olumsuz etkilemektedir.

Eskişehir ve hasar nedenleri
Riskli zeminin depremde yapıların hasara uğramasında ciddi bir faktör olduğundan yukarıda söz ettim. Şimdi bir depremde çok sayıda ölüm ve yaralanmaya neden olan betonarme yapı hasarlarının nedenlerine değinmek istiyorum. 1999 yılında Kuzey Anadolu Fay Hattı’nın batı bölümünde gerçekleşen depremlerin incelenmesi aşağıda sayacağım nedenlerin dikkate alınması gerektiği sonucunu vermiştir.

Hasarların ilk nedeni, çerçeve sistemlerde düşeyde zayıf kolonların, yatayda güçlü kirişlerin bulunması olarak tespit edilmiştir. Bir diğer neden, büyük yer değiştirmeler gösteren asmolen denilen dolgu döşemelerin yarattığı kolon – kiriş sorunlarıdır. Yine kolon ve kirişlere ilişkin donatı sorunları bir başka neden olarak belirlenmiştir. Kalitesiz beton veya kalitesiz çelik kullanımı olarak özetlenebilecek kötü malzeme kullanımı nedenlerden bir diğeridir. İlk katların dayanıksız üretilmesi yapıların hasar görmesinden sorunlardan bir diğeri olarak gözlenmiştir. Özetle; uzun kolon kullanımından kaynaklanan hasar nedenleri saptanmıştır. Son olarak düğüm noktalarındaki yetersizlik ve eksikliklerin hasar nedenleri arasında yer aldığı anlaşılmıştır. Eskişehir’de 1999’daki dizi depremlerden etkilenen toplam 111 ağır hasarlı, 116 orta hasarlı, 431 hafif hasarlı binanın incelenmesinde benzer nedenler gözlenmiştir.

Eskişehir’in deprem tarihi
Anadolu-Türk mimarisinin ilginç örneklerinden olan evleri görmek üzere Odunpazarı semtini her gezişimde dikkatimi çeken bir başka özellik olur. Eskişehir’de hemen hemen her yıl 4 büyüklüğü dolayında, limitte 1956’da olduğu gibi 6,4 büyüklüğüne ulaşabilen depremler olmasına rağmen Odunpazarı Evleri inatla ayakta durmaya devam etmektedir.

Elimdeki son yüzyılın sayısal değerlerine göre 1901, 1905, 1928, 1948, 1956, 1961 yıllarında 5 dolayımda veya daha büyük depremler olmuştur. Geleneksel Odunpazarı Evleri’nin bu depremlere karşı direnmesinin muhtemel nedenlerinden birisi bu semtteki zemin ile ilgili olabilir mi diye kendi kendime soruyorum.

Geleneksel mimari
Zemin özellikleri dışında aklıma gelen faktörlerden birisi, Odunpazarı ev yapma tekniğini de içine alan geleneksel Anadolu-Türk mimarisi yaklaşımıdır. Acaba Odunpazarı Evleri’nin depremler karşısında direngenliğinin mimari geleneği ile ilişkisi olabilir mi? Doğrusu bu konuda yeterli çalışma yapıldığını söylemek mümkün değil.

Gerek 1766 İstanbul Depremi, gerekse 1688 İzmir Depremi sonrasındaki yazılı belgeler incelendiğinde geleneksel tekniklere dayalı yapılaşmanın etkili olduğu anlaşılıyor. Daha sonraki depremlere ilişkin kayıtlı sonuçlara bakıldığında; ahşap iskelete dayalı geleneksel mimarinin depreme karşı dayanmakta başarılı olduğu görülüyor.

Eski ve yeni yaklaşımlar
Bugün betonarme ve benzeri yaklaşımlar kullanıldığından ahşaba dayalı geleneksel mimarinin bazı özellikleri unutulmuş görünüyor. Anadolu-Türk mimarisi konusunda ciddi çalışmalar yapan uzmanlar bu tarzdan alınabilecek önemli dersler olduğunu ifade etmektedirler.

Kuşkusuz; geleneksel mimarinin üstün özelliklerinden söz etmek bugün kullanılan çağdaş yaklaşımlardan vazgeçilmesi anlamına gelmez. Belki eski tarz ile yeni tarz arasında kaynaştırmalar yapılarak yeni yaklaşımlar üretilebilir.

Odunpazarı dersleri
Odunpazarı’nı da kapsayan geleneksel mimari tarzı ile ilgili bazı sonuçları dikkat çekicidir. Birincisi; geleneksel yapılar, çağdaş yapılara oranla depreme daha dayanıklıdırlar. İkincisi; bu dayanıklılığın nedeni, geleneksel yapıların deprem kuvvetleri karşısında teknik deyimle çalışabilir olmasıdır. Üçüncüsü; uygun tekniklerle geleneksel ahşap mimarisi, depreme dayanıklı çok katlı yapılar üretmekte de kullanılabilir. Dördüncüsü; geleneksel yapı kültüründen edinebileceğimiz çok sayıda ders vardır ve bu konuda yeni çalışmalara vesile olmamız gerekir.

Odunpazarı Evleri’ne yalnız kültürel zenginlik olarak bakmak en ciddi yanılgıların başında gelir. Odunpazarı Evleri, deprem de dâhil olmak üzere bir tümleşik yaşam biçimidir. Bölge insanımızın yüzyıllara dayanan geleneksel birikiminden öğreneceğimiz çok fazla deneyim vardır.

Sevgililer Günü

2011-02-13T20:55:00.001-08:00

Sevgililer Günü

Gürcan Banger

Dinsel anlamda ritüel, bir dinin ibadet kısmının nasıl yapılacağını belirten kurallar ve yöntemler manzumesidir. Zaman içerisinde sekülerleşme ile birlikte ritüel sözcüğü dinden bağımsızlaşmış. Başta sanat olmak üzere başka alanlarda da kullanılır olmuş. Dolayısıyla insanlar arası ilişkinin her türünde değişik faktörlerin de etkisiyle yeni ritüel araçları geliştirilmiş.

Hiç kuşkusuz; sevgiyle filizlenmiş duyguların ifade edilmesi gerekir. Sevginin ritüellerinin yaşamımızdaki yerinin önemine ve vazgeçilmezliğine inanırım. Ama anneler günü, babalar günü, sevgililer günü gibi vesilelerle, sevginin ifadesinin bir tüketim yarışına dönüşmesinden de rahatsızım.

Her sevgi ilişkisi kendi ritüelini kendisi üretmelidir. Örneğin babaya olan sevgiyi ifade etmenin yolu, ona sadece parasal yönden kıymetli bir hediye almak olmamalıdır. Dinsel anlamda ritüelin amaçlarından birisi günahlardan arınmaktır. Sanırım; sevgi ritüelleri ile sevgisizlikten arınarak benzer bir amacı yerine getiriyoruz.

Sevgililer Günü
Marx’ın Manifesto’da dediği gibi; kapitalizm her şeyi alınır satılır hale getiriyor. Sanırım, bir Hıristiyan geleneği olan St Valentine Günü’nün başına gelen de böyle bir metalaşma süreci…

Sevgililer Günü’nün geçmişi, 4’üncü yüzyılda Roma’da kutlanan Çobanların Tanrısı Faurus Lupercus’a kadar uzanıyor. O zaman bu amaçla yapılan şenliklere Kurt Bayramı adı veriliyor. O dönemde genç Romalılar her yıl 15 Şubatta içinde Tanrı Kurt’un yaşadığı düşünülen bir mağaranın önünde toplanıyorlar. Bu törenin önemli unsurlarından birisi içinde kız isimleri bulunan bir küp. Delikanlılardan (seçilmiş / belirlenmiş) birisi küpün içinde isim yazılı levhalardan birisini çekiyor. Böylece erkek ve kız, sevgili olmak konusunda toplumun onayını almış oluyorlar. Bu onay, sonraki yılın 15 Şubatına dek sürüyor. Roma’nın ilk yıllarında başlayan bu gelenek M.S. 500’lü yıllara kadar sürdürülüyor.

Hıristiyanlığın yaygınlaşması Roma’da rahatsızlık yaratmaya başlamış ve Roma İmpararatoru II. Claudius döneminde papaz Valentine kafası kesilerek idam edilmiş. Aradan geçen uzun zaman sonrasında Vatikan, Valentine’i aziz ilan ederek onun ölüm günü (14 Şubat 273) olan 14 Şubat’ı Sevgililer Günü ilan etmiş. 15 Şubat’taki Kurt Bayramı ile Valentine’in ölüm günü olan 14 Şubat bir anlamda aynılaştırılmış.

Egemen kültür
Görüldüğü gibi; ne Roma’nın kuruluşunu ifade eden Kurt Bayramı’nın ne de Aziz Valentine hikâyesinin (egemen kültürün yaygınlaşması dışında) bize yakın bir yanı yok. Eğer “Egemen kültür, benim kültürümdür“ diyorsanız tabii ki söylenecek başka söz kalmıyor.

Bu Sevgililer Günü konusunda beni asıl düşündüren nokta, sevginin bile bir ticari meta haline dönüştürülmesi merakı. Sevginin insanlar arası yakınlaşma, arkadaşlık, dostluk olduğunu unutup bir ticaret vesilesi olarak algılanması garip. Medyadaki reklamları izlediğimizde sevginin bu duygusal ve insani yanı rafine edilip yerine cep telefonu kampanyaları, hediyelik eşyalar konuyor.

Bu arada pazarlanan sadece hediyelik eşyalar değil tabii... Bir kültür de bu vesile ile pazarlanıyor. Yerel, ulusal ve toplumsal farklılıkları olan kültürler erozyona uğrarken bir kültürel monotonlaşma ve aynılaşma yaşamaya başlıyoruz.

Küreselleşmenin ulusal kültür üzerindeki olumsuz etkilerinden birini de Sevgililer Günü vesilesi ile yaşıyoruz. Sevgi yok oluyor, yerini ticaret hırsı alıyor. Sevgi kültürü ortadan kalkıyor, yerini meta kültürü işgal ediyor. Yaşamımızı denetim altına almış bilgisayarlar, cep telefonları, otomobiller ile o kadar meşgulüz ki; sevgiyi, sevmeyi, arkadaşlığı hatırlayabilmek için kendimizin yaratacağı vesileleri unutup elin St. Valentine Günü’nden medet umuyoruz. Her gün “Seni seviyorum” demek için harika bir özel fırsattır. Neden özel bir günü beklemeli ki...

Zoraki kutlamalar
Yaygın medyada ülkemizden insanların 14 Şubat Sevgililer Günü (Valentine’s Day) anılarını ve düşüncelerini okuyorum. Tüm hikâyeler, bir tüketim özentisini çığlığı adeta. Tüm mantık, bir aşk ilişkisi olmaktan çok, o gün ne hediye alınacağı, hangi eğlence mekânına gidileceği üzerine kurulmuş. Ne yazık ki; aşk, bu hikâyelerde figüran bile olamıyor.

Özenti, sadece maddiyatla sınırlı kalmıyor. Konunun bir de duygusal özenti boyutu var. Bu tür günlerde hediyelik çiçek satan dükkânların müşterilerinin görece ciddi bir bölümünü kendine çiçek gönderenler oluşturuyor. Çiçek gönderecek sevgilisi olmadığı için çevresindekiler ayıplamasın diye…

Sevgiyi Beklentinin Sırtına Yüklemek
Fırsatlar, eğer üretilmesinde veya yakalanmasında emeğiniz varsa daha güzeldir. Bu anlam, pek çok durumda ona verilen emekten kaynaklanır. Çünkü emek verilen, çaba gösterilmeden elde edilene göre daha değerlidir. İnsanın; yaratılmasına veya yakalanmasına doğrudan katkı yaptığı fırsatların önemi ve farklılığı bundandır.

İçinde yaşadığımız çıkar sistemi, bazı olayları önümüze fırsatlar gibi çıkarabiliyor. Örneğin bayram, yılbaşı, doğum günü kutlamaları daha fazla kâr beklentisiyle bize sevgi fırsatı gibi sunuluyor. Kendi sessizliği, özelliği ve mahremiyeti içerisinde geçirilmesi gereken Sevgililer Günü, bir satış vitrini haline dönüştürülüyor. Kendi özelliği içerisinde kalması gereken, banal bir genellik haline getirilip anlam yitimine uğratılıyor. Sevgi dünyamız, satıcının kâr beklentilerinin sırtına yükleniyor.

Sanırım; yaşadığımız çağın en berbat niteliklerinden birisi, daha yüksek çıkar beklentileriyle sevgiyi de alınır – satılır hale getirmesi… Dolayısıyla çok para harcamak ile daha fazla mal ve hizmet tüketmek, sevginin yüceliğinin göstergesi haline geliyor. Aldığı hediyenin, bir sevgi ifadesi olmaktan daha ziyade, pahası ve fiyatı ile ilgilenen sevgilinin hayal kırıklığına uğramış yüz ifadesini hayal edebiliyor musunuz?

Aşk ve sevgi maddileştikçe, bunların gerçek anlam ve değerlerinin yerini beğeni ve beklenti almaya başlıyor. Tek anlamı karşılıksız duygusal paylaşım olan sevginin yerini, maddi beklenti ve beğeniler almaya başlıyor. İçten sadelikle “Seni seviyorum” demenin yerini, “Seni seviyorum. İşte; bu pahalı hediye de bunun kanıtı” şeklinde bir davranış modeli alıyor. Sevginin yerini tüketime odaklanmış bu modelin almasına teşvik ediliyoruz.

Sevgi, kendi doğallığı ve zarafeti içinde karşı tarafa anlam yüklemektir. Hele bunun karşılıklı olması gereken bir anlamlandırma olduğunu düşündüğümüzde, aşkı ve sevgiyi daha doğru kavrayabiliriz. Sevginin bir paylaşım olması gerektiğini sıklıkla duyarsınız. Sevgide paylaşılan, ifade etmeye çalıştığım bu karşılıklı anlam verme olgusudur.

Hiç kuşkusuz; sevgilinin kendi öz dünyasında yarattığı zenginlikler vardır. Ama sevgilinin değeri, kendi içinde olan bu zenginlikten daha çok, sevenden alınan anlam yüküyle ilgilidir. Bu nedenle insan, sevdiği için değil; öncelikle sevildiği için güzel olur.

Birtakım belirlenmiş günlerde yapılan kutlamaları, baskı altında yapılmaya zorlanan itiraflara benzetiyorum: “Bunun Sevgililer Günü… Çabuk hediyenle beni ne kadar çok sevdiğini itiraf et!” Ya da “Beni ne kadar sevdiğini, aldığın hediyenin markası ve fiyatı ispat etmeli.” Şimdi kendi sevginizi bir teraziye koyun bakalım. Sevginiz satın alınabilecek kadar mı değerli? Cevabınız evet ise satın alınabilecek bir sevgiye ne ödemek gerekir?

Sermaye, Bilgi ve Devlet

2011-02-12T21:12:00.000-08:00

Sermaye, Bilgi ve Devlet

Gürcan Banger

Bilgi toplumu ifadesi, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra kullanılmaya başladı. Öncelikle bilişim ve iletişim teknolojilerindeki hızlı gelişim ve buna bağlı teknolojik değişimler, yaşanan çağın böyle isimlendirilmesine neden oldu. Bu yeni dönemde e-iş, e-ticaret, e-devlet gibi iş görme biçimlerinde önemli değişiklikler yaşadık. Daha önceki dönemlerde bilim ve teknolojilerdeki değişim bu denli hızlı ve ivmeli değildi.

Yine bu dönemde bilginin temel bir üretim girdisine dönüştüğü düşüncesiyle bilgiye verilen önem arttı. Konuyu biraz fazla abartanlar, bir üretim faktörü olarak bilginin, sermaye ve emeğin önüne geçtiğini ve bilgi toplumu çağında bilginin sermaye ve emekten daha önemli ve değerli olduğunu iddia etmeye başladılar.

Doğrusu; bilginin sermaye ve emekten (toplumun gelişiminden) ayrılarak sanki “gökten zembille inmiş” gibi kabul edilmesini yadırgıyorum. Bilginin değerinin, emek ve sermayenin değişen tanımlarını ve dolayısıyla bu üretim faktörlerinin gelişimini doğru kavramayan kafalar tarafından biraz abartıldığını düşünüyorum. Değişmeyen tek şey, değişimin kendisidir ki değişimin öz nitelikleri de değişiyor. Bu nedenle üretim kavramının ve buna bağlı unsurların değişmelerini ve çağa uygun yeni görünümler kazanmalarını son derece olağan buluyorum. Tabii ki, bilginin bugünkü aşırı değerlenmiş pozisyonunu da...

Değişim ve bilgisayar
Bilgisayarın, yeni iletişim ortam ve araçlarının insanların yaşam tarzlarında yenilikler yaratması son derece olağandır. Tekerleğin icadı, yazının bulunması, pusulanın kullanılmaya başlanması, buharla işleyen makinelerin yapılması ve bunlara benzer daha pek çok buluş insanlık tarihinin önemli dönüm noktaları olmuştur. Tüm bu buluşlar insanın yaşamında gerek kişisel, gerekse sosyal olarak önemli değişimlere neden olmuştur.

Bilişim ve iletişim alanında gelişmeleri birbirinden ayırmak mümkün değildir. Bunlar, 1950’lere kadar olan bilimsel ve teknolojik birikimin sonuçları olarak ortaya çıkmıştır ve tümü, bilişim ve iletişim alanındaki gelişmeler üzerine kurgulanmıştır.

Bilgisayarı diğer insan buluşlarından farklı kılan bazı özellikler vardır. Bilgisayar öncelikle bilgi depolayabilen bir aygıttır. Biz zamanların delikli kartlarla çalışan dokuma tezgâhlarına göre çok daha ileri ve gelişmiş özelliklere sahiptir. Bugünün bilgisayarlarının saniyede milyarlarca temel aritmetik işlemi yapabilecek hız özellikleri vardır. En önemlisi, bilişim sektörünün ticarileşmesindeki gelişmeler nedeniyle bilgisayarların büyük miktarlarda ucuza üretilmesi mümkün olmakta ve artık bilişim ve iletişim aygıtları kolaylıkla yaşamın değişik alanlarında uygulamalı kullanım şansı bulmaktadır.

Gelişimin yansıları
Bilişim ve iletişim sektörlerindeki hızlı ve kapsamlı gelişim, ekonomik sektörler arasında hizmetler sektörünün önem kazanmasına neden olmuştur. Bu nedenle hizmetler sektörünün gelişkinliği, bilgi toplumunun göstergelerinden birisi olarak kabul edilir.

Hizmetler sektörünün aşırı büyümesinin, Türkiye gibi ülkelerde kırdan kente göçün olumsuz etkileri ile gizli ve açık işsizliği gizleyen bir yanı olduğunu da unutmamalıyız. Ben, bilgi toplumunda bilginin emek ve sermayenin önüne geçtiğini iddia edenlere kuşku ile bakıyorum. Hele ki, yabancı sermayenin ülkemize gelip yatırım yapması için bir ip cambazlığı yapmadığımızın kaldığı şu günlerde... Bilgi önemlidir ama emek ve sermaye de en az bilgi kadar önemlidir. Bilginin öneminin artması, sermaye ve emeğin önemsiz olduğu anlamına hiçbir zaman gelmez.

Bilgi Toplumu ve Devlet
Bir toplumun sosyal göstergeleri vardır. Bunlardan birisi de devletin örgütlenme ve kurumsallaşma düzeyidir. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra bir devletin pozisyon kalitesini belirlemek için kullanılan göstergelerden birisi, bilgi karşısında aldığı tutum olagelmiştir.

Yaşadığımız döneme Bilgi Çağı adı verilmesinin nedeni, bu dönemde emek ve sermayeye ek olarak bilginin üretim faktörleri arasında değerinin yükselmesidir. Bilişim ve iletişim teknolojilerindeki gelişmeler nedeniyle iş yapma biçimleri değişmiş ve bilgisayar ile Internet ortamında yapılan iş modelleri türetilmiştir. Bunlara kısaca e-iş adı veriliyor.

E-devlet
Ekonominin ve üretimin değişik biçimlerde önemli bir aktörü olan devletin de yeni iş görme modellerinden etkilenmemesi mümkün olamazdı. Devlet işlerinin (devletin devletle, vatandaşın devletle veya devletin kendisi ve vatandaşla olan işlerinin) bilişim ve Internet ortamına taşınması modeli için e-devlet tanımlaması kullanılıyor.

Öncelikle ABD’de başlayan devletin bilişim ortamına taşınması, toplumsal ilerlemenin bir gereği olarak bizim ülkemize de yansıdı. Ama anlaşılıyor ki, devlet bu konuda bilgisayar ortamında oyun oynayıp Internet’te sohbet eden küçük çocuklar kadar bile başarılı değil.

Ne yapmalı?
Devlet, bir anlamda toplumun aynasıdır. Toplumda bilimsel ve teknolojik ilerleme yer buldukça bunun yansıları doğrudan devlete olacaktır. Bu nedenle bilişimin önündeki engellerin kaldırılmasında ve sektörün teşvik edilmesinde devletin kolaylaştırıcı ve özendirici olması gereklidir.

Başta Ankara’daki seçilmiş temsilcilerimiz ve her kademedeki bürokratlarımız olmak üzere herkesin bir sonraki dönemde devleti dönüştürecek olan bilişim için neler yaptığını kendisine sorması gerekmektedir. Takdir edersiniz ki, kendisi bilgisayar kullanmayı bilmeyen kişilerin bilişim sektörünün (hiç kuşkusuz bilim yapmanın ve teknoloji geliştirmenin) önünü açmaya ve gelişimine katkıları da olması beklenemez.

Aklıma Takılıveren Huntington…

2011-02-11T22:55:00.000-08:00

Aklıma Takılıveren Huntington…

Gürcan Banger

Ortadoğu ve Kuzey Afrika’da olup bitenlere baktığımda ister istemez aklıma Huntington’ın Medeniyetler Çatışması tezi geliyor. Doğu veya Batı ülkeleri ile bir sıkıntısı / konusu olan herkesin ağzında sakız adeta bu tez… Bu kavramın temel kaynağı Samuel P. Huntington’ın 1996’da yazdığı “Medeniyetler Çatışması” isimli önemli kitabı. Türkiye’de 2002 başında Türk Demokrasi Vakfı Yayınları arasında çıktı. İlgi gören kitap, kısa sürede farklı yayınevlerinden yeni baskılar yaptı.

Bu kitaptan önce Huntington’ın “Foreign Affairs” isimli yayının Yaz 1993 sayısında “Medeniyetler Çatışması mı?” bir makalesi yayınlanmıştı. Bu makaleyi ve buna bağlı tartışmaları içeren bir kitap, 1995’te Vadi Yayınları arasında “Medeniyetler Çatışması” ismiyle yayınlanmıştı. Bildiğim kadarı ile bu kitap da birkaç baskı yaptı. Huntington’ı okuduğunu söyleyenlerin çoğunluğunun okuduğu bu makale ve ek tartışmalarıdır.

“Medeniyetler Çatışması” ifadesini diline dolayanların önemli bir bölümünün her iki kitaptan haberlerinin bile olmadığından neredeyse eminim. Okuma özürlü toplumlarda durumun böyle olmasını olağan karşılamak gerek. Türkiye’de her kitabın ancak birkaç bin tane bastığını düşünürseniz, Huntington’ın Türkçede basılmış toplam kitap nüshasının onbini geçmeyeceği ortadadır. Buna kütüphane kullanma (daha doğrusu kullanmama) alışkanlıkları da eklenince durumun vahameti ortaya çıkar.

Sosyalist Blok’un henüz ayakta olduğu yıllarda adının anılması anlamında en popüler düşünürlerden birisi Karl Marx idi. Sol düşüncenin temel yapı taşlarından birisi olan iktisatçı düşünür Marx da çok anılır, anlatılır ama o denli az okunurdu. 1960-1980 arası dönemde Marx’ın en ünlü eseri Kapital’in düzgün bir çevirisini edinmek bile zor iken her ortamda Kapital üzerine uzun nutuklar atmak adettendi ve solculuğun raconundan sayılırdı. Huntington konusu da “Marx hakkındaki çokbilmişliğe” benzer bir süreci yaşadı, yaşıyor, muhtemelen (tez tartışılır bulunmaya devam ederse) uzunca bir süre de yaşayacak.

Model
Dünyayı, çevremizde olup bitenleri anlamaya çalışırken modeller kullanırız. Bir plan veya bir maket, gerçek bir yapının modelidir. Dikiş diken insanlar ürettikleri giysiyi kesip biçerken kâğıttan modeller kullanırlar. “Bir malın fiyatı düşünce o mala olan talep artar” dediğimizde bir iktisadi model kullanmış oluruz. Bir plan ve bir maket bir konutun modelidir.

Dünyayı anlamak, yaşamımızla ilgili öngörülerde bulunmak amacıyla değişik türde modeller kullanırız. Örneğin Sanayi Toplumu’nu açıklamak üzere sıklıkla kullanılan modellerden birisi (-ki Marx’a aittir) sermaye sınıfı ile işçi sınıfının çatışması üzerine kurulmuştur.

Medeniyetler çatışması
Medeniyetler çatışması yaklaşımı da yaşadığımız çağı, bu çağa egemen olan temel dinamikleri ortaya çıkarabilmek için kullanılan bir açıklama modelidir. Son 10-15 yıldaki popülerliğini bu konuda makale ve kitapları olan Samuel P. Huntington isimli düşünüre borçludur. Profesör Huntington, uluslararası ve bölgesel stratejik çalışmalar, dış politika ve ulusal güvenlik konularında uzman bir öğretim üyesi ve yazardır.

Medeniyetler çatışmasının tezinin arkasındaki temel fikir, Sovyetler Birliği’nin yıkılması ile sona eren soğuk savaş sonrasında Dünya’daki muhtemel gelişmelere açıklama getirebilmektir. Bu dönemin anlaşılıp açıklanmasına ve muhtemel gelişmelerin öngörülmesine ilişkin tek tez Huntington’ın yaklaşımı olmamakla birlikte son 10-15 yılda konu hayli yoğun ilgi görmüştür.

Temel tez ve dayanaklar
Huntington’ın 1993 yılında yayınladığı “Medeniyetler Çatışması mı?” bir makaleye ve 1996 yılında yayınladığı “Medeniyetler Çatışması” isimli bir kitaba dayanan tez, bugün Dünya düzenini belirleyen baskın eğilimin uluslararası ve kültürler arası (dolayısıyla inançlar arası) ortamda kendini göstermekte olan “uygarlıklar çatışması ve çarpışması” olduğudur. Huntington, bu çatışmanın Dünya’nın (önümüzdeki) yeni tarihini belirleyeceğini ifade etmektedir.

Huntington bu tezini başka göstergelerle doğrulamaya çalışır. Örneğin uygarlıklar arası farklılığın yüzyılların eseri olduğunu ve adeta genetik olarak kodlanmış sayılabilecek kadar derin olduğunu ifade eder. Dünya’daki küresel değişmelerin insanlardaki kendi uygarlıklarının bilincini artırdığından söz eder. Yine global değişimlere bağlı olarak yerel ve ulusal kimliğin zayıfladığını, bu arada din alanında sekülerleşmeden de uzaklaşıldığını öne sürer; adeta dinin yeniden doğuşuna işaret eder. Batılı ülkelerde Amerikan tarzı yaşamın yaygınlaştığını, Batılı olmayan ülkelerde ise elitlerin yerelleşmeye yatkınlık gösterdiğini anlatır. Kültür ve inanç özelliklerinin değişmesinin ekonomik ve politik değişimlere göre daha zor olduğunu belirtir. Örneğin “Bir kişi, birisi etnik diğeri yurttaşlık olmak üzere iki ulusal kimliğe sahip olabilir ama yarı Hıristiyan, yarı Müslüman olamaz” der. Son olarak ekonomik bölgeciliğin arttığını ve bunun da giderek uygarlık bilincini artırdığını ifade eder. Sonuç olarak biri mikro, diğeri makro olmak üzere uygarlıklar arası çatışmanın iki farklı boyutuna ulaşır.

Huntington’ın yaklaşımı yukarıda sözünü ettiğim gibi bir küresel açıklama modelidir. Yukarıda andığım makale ve kitabını okuduktan sonra ona katılabilir veya katılmayabilirsiniz ama ondan öğreneceğimiz dersler olduğu kesin…

Günümüzde yerkürenin değişik noktalarındaki çatışmaların güçlü devletlerin o bölgelerdeki çıkarları ile ilişkisi olduğuna hiç kuşku yok. Bunlar arasında Amerikancı çıkarların ve bunların elde edilmesine yönelik manipülasyonların çok önemli katkıları var. Fakat değişik noktalardaki bölgesel çatışmalar ile dinler arası diyalog girişimleri (daha doğrusu bu girişimlerin arka planı) dikkate alındığında; Huntington’ın tezini ciddiyetle incelememizi öğütleyen örneklerin mevcut olduğunu inkâr edemeyiz.

Sosyal Değişim ve Siyaset

2011-02-11T06:32:00.000-08:00

Sosyal Değişim ve Siyaset

Gürcan Banger

Kısa süreli aralıklarla yeni siyasal partiler kuruluyor. Bazıları medyanın da reyting yapma hevesiyle gündemde yer bulur ve heyecan yaratırken, bazıları sessizce siyaset alanlarından çekilip kayboluyor. Kimileri ise seçim dönemleri yaklaştığında 1-2 milletvekilliği uğruna büyükçe partilerin bünyesine katılıyor. Hangi partinin başlangıçta yarattığı medyatik rüzgârı başarıya dönüştüreceğini kestirmek kolay değil. Aslına bakarsanız; yeniler de dahil olmak üzere farklılığa ve çeşitliliğe sahip vizyon, stratejiler, politikalar ve uygulama planları ile gelen parti sayısı da neredeyse sıfır dolayında…

Güncel siyasetle ilgilendiğim heyecanlı günlerde bir fikre kapılmıştım. Halka objektif doğruları ve gerçekleri anlattığımız zaman bunun sübjektif değişim talebine dönüşeceğini düşünürdüm. Böylece toplumun gerçek anlamda bir sağduyusu olduğunu varsaydığımdan; ona, yalın gerçekleri anlatmanın iktidara ulaşmak için yeterli olduğuna inanmıştım. O zamanlar biz halka gerçekleri anlatacaktık, o da değişimi gerçekleştirmek için bize gerekli demokratik iktidar gücünü verecekti oylarıyla. Fazlaca sorgulamadan aklımda olan buydu.

Değişim
Geçtiğimiz 2000’li yılların birinde bir entelektüel ve siyasal gruba siyasal kalite konusunda bir konferans vermek üzere davet almıştım. İstanbul’da ünlü bir otelin toplantı salonunda gerçekten bu nitelikli grupla hoş bir toplantı oldu. Konuşmamın sonunda soru-cevap bölümünde (hatırladığım kadarıyla) bir sanatçı, seçimlerde başarılı olmak için siyasal kalite ve değişim fikrini nasıl kullanmak gerektiğini sordu. Ben de cevaben siyasal kalite ve değişim söyleminin seçim malzemesi olmaya uygun olmadığını ima ederek “Seçimleri kaybetmeyi garanti altına almak istiyorsanız, bu kavramları seçim söylemi ve sloganı olarak kullanın. Bunlar karşılığında (kaliteli değişimi öne sürdüğünüz için) oy alamayacağınızı göreceksiniz” dedim. Kalite ve değişim gibi soyut kavramların seçim ortamlarında maddi olarak oy desteğine dönüşmediğini düşünüyorum. Sosyal ve psikolojik nedenleri var. Değişim öngörülerini iletmenin başkaca yolları olmalı.

Yaşadığımız ortamda geleneksel siyasetin kendisi de değişimden hoşlanmıyor. Çünkü mevcut şartlarda mevcut düzeni sürdürmek çok daha kolay… Genel başkan ve adamlarının mutlak hâkim olduğu bir siyaset ortamı, çirkin politikacının da işine geliyor. Diğer yandan yönetime erkine veya vekilliğe yürümek, genel başkana veya çevresindeki halkaya yalakalık yaparak icazet beklemek haline dönüşüyor.

Kıssadan hisse
Sanki şu anekdot, bence içinde yaşadığımız durumu doğru ifade eder: Adamın biri, gezmek amacıyla hayvanat bahçesine gider. Aslanların kafesinin önünden geçerken bir aslanın salya sümük ağlamakta olduğunu görür. Biraz merak, biraz da üzüntü ile aslanların bakıcısını bulur ve sorar: “Bu aslan neden ağlıyor?” Bakıcı, bir şey biliyor olmanın verdiği mağrur tavır ile cevaplar: “Oturduğu yerde bir çivi var. O batıyor. Bu nedenle ağlıyor.” Adamın merakı artar: “Peki; neden yerini değiştirmiyor?” Bakıcı yine aynı ifade ile cevaplar: “Çivi yeterince batmıyor da ondan.” Kıssadan hisse diyelim.

Bence çivi acı vermeye devam ettiği halde aslanın yerini değiştirmemesi ilginç bir benzetme. Artık ağzı olanın marifetmiş gibi söylediği Aziz Nesin’in yüzde 60 üzerine olan ünlü sözünü bir yana bırakırsak; toplumun değişime direniyor gibi görünmesi üzerinde düşünmemizi gerektiren bir konu…

Gerçekten çivinin acısını duymuyor muyuz? Eğer ayağınız ağrıyorsa, diğer yandan dişiniz de zonkluyorsa diş ağrınız yüzünden ayak ağrınızı hissetmeyebilirsiniz. Bir anlamda diş ağrısı daha baskın çıkıp şikâyet önceliği alıyor. Sosyal yaşamımızda bir anlamda ağrı önceliklendirilmesine benziyor. İşsizlik ve geçim sıkıntısı gibi öyle zonklayan sorunlarımız var ki; siyasetin acıtan sorunlarıyla mücadele etmek aklımıza bile gelmiyor. Keza; değişim talebi de bu acılar kamaşası içinde kaybolup gidiyor.

Değişimi talebi
Değişim talebi, gelecek ümidi ile çok yakından ilgilidir. Gelecek ümidi olmayan kişiler değişimden korkarlar. Özellikle gençler arasında yapılan kamuoyu anketlerinde bu tespit doğrulanmaktadır. Gerçekten insanlar, belirsiz olan gelecekte ellerinde olanı da kaybetmekten ürkerler. Bu ruh hali, insanları hareketsizliğe, eylemsizliğe yöneltir.

Bu ülkede yaşayan insanlar açısından bakarsak; değişimi talep etmemekte bir anlamda haklıdır insanlar. Doğruya doğru. Gündemin ıvır zıvırla canlı tutulmaya çalışıldığı bir ülkede ve sıradan olaylarla ekonominin alt üst olduğu bir sistemde geleceğe ve değişime güvenmek mümkün müdür? İstikrarsızlık korkusu, deprem beklentisi gibi ruh halimizi bozuyor. Sosyal ve bireysel yaşam adına her şeyin devlet tarafından belirlendiği bir ülkede devlet zedelendiği, darbe aldığı zaman insanların ona olan güvenleri de sarsılıyor. Bu güven bunalımı daha sonra adalet, sağlık, eğitim, güvenlik gibi olan kurumlara olan güvensizlik ile devam ediyor. Güvensizlik olarak kalmıyor; herkes kendince (kendine bireysel ve grup çıkarlarına uygun) çözümler bulmaya başlayınca ortalık bir karmaşaya, cadı kazanına dönüşüyor.

Yeni Ekonomi, Yeni İş Modeli ve Eskişehir

2011-02-09T21:53:00.000-08:00

Yeni Ekonomi, Yeni İş Modeli ve Eskişehir

Gürcan Banger

Kabul etmemiz gereken bir gerçek var: İş dünyasında kalıcı ve sürdürülebilir olmak, eski dönemlere göre çok daha zor. Bir başka gerçek ise zamanın ruhu ve çevre şartları iş dünyasını her dönemde farklı stratejiler ve politikalar üretmeye zorunlu kılıyor. Bugünü dün gibi yönetmemiz mümkün değil. Bir yandan teknolojideki (özellikle bilişim ve iletişimdeki) gelişmeler, diğer yandan sosyal bilimlerin aldığı mesafe iş dünyasını çok farklı bir iş yapma noktasına getirdi.

Değişen İşletme
Bilişimin hız kazanması 1970’li yılların başlarında oldu. O zamandan bu yana gündeme gelen bilişim ve iletişim alanlarındaki gelişmeler, iş kültüründe çok önemli değişimlere neden oldu. Söz konusu değişiklikler, konuyla ilgili diğer kavramlarla etkileşimli olarak gelişti. Bu süreçte yönetim hiyerarşisi daha yalın ve sade bir hale geldi. Yalın yönetim, işletmelerin gündelik yaşmalarının bir parçası haline dönüşmeye başladı. Küçük ve orta ölçekli işletmelerin önemi arttı. Hiyerarşisiz ve dağıtık yönetim sistemi anlayışı genel kabul gördü.

Yeni çağın işletmelerinin odak noktası, ‘müşteri’ olarak benimsendi; bu politika, sıklıkla “Önce insan” olarak ifade edildi. Müşterinin ve dolayısıyla kalitenin önemsenmesi, toplam kalite adı verilen yeni bir yönetim anlayışına yol açtı. Böyle çalışanlar açısından sürekli eğitim (yaşam boyu eğitim) ihtiyacı ortaya çıktı. Yaşam boyu sürecek değişmeyen iş (meslek) yerine sürekli yenilenen geçerli iş kavramı ön plana geçti.

Bu arada küreselleşme ve tek merkezliliğin (ana fikir olarak) ortadan kalkması, işletmeleri herhangi bir yönden gelebilecek rekabete açık hale getirdi. Küçük ve orta büyüklükteki işletmeler önem kazanırken bilişim ve iletişimdeki gelişmelere bağlı olarak hiper marketler aracılığı ile üretici ve tüketicinin yüz yüze geldiği yeni bir pazar anlayışı oluştu. Yönetimdeki değişime iş yapma usullerindeki değişim eşlik etti. Pazarlama ve satış bu değişimden fazlasıyla payını aldı.

Eskişehir
Dünya’da bu gelişmeler olurken Eskişehir, (özellikle 1970-1990 diliminde) bu döneme hazırlıksız ve aymaz biçimde yakalandı. Yöredeki devlet işletmeleri, yüzyılın ortasındaki üstün niteliklerini çoktan kaybetmişlerdi ve zamanın değişen ruhunun pek de farkında değillerdi. Geleneksel sektörlerde yığılmış olan sermaye, yeni işletme modellerine gerek duyacak yeni sektörlere hareket etmekte hevesli değildi. Ticaret ve sanayi konularında yol gösterme ve özendirme işlevlerini yerine getirebilecek toplumsal örgütlenmeler de atıl kalınca Eskişehir işletme modeli, 2000’leri tanımlayan gelişmenin biraz uzağında kaldı. Bu nedenle ya değişim ihtiyacı oluşmadı ya da değişik nedenlerle engellendi.

Eskişehir’in demografik olarak incelenmesi, kentimizin Antalya, Kocaeli, İstanbul, Diyarbakır, İzmir veya Gaziantep gibi Türkiye’nin önemli çekim merkezleri kadar göç almadığını ifade ederken bir gerçeği gözlerden saklamaktadır. Eskişehir önemli ölçüde göç alan ve aynı oranda göç veren bir ildir. Bir başka deyişle; Eskişehir’de göç çok yönlüdür. Kent dışından gelenler yanında köy ve ilçelerden kent merkezine yoğun bir akış vardır. Kentte iki üniversitenin bulunması göç trafiğini daha karmaşık hale getirmektedir. Kentin nüfus yapısının sürekli değişikliğe uğraması, kentlilik kültürünü olumsuz yönde etkiler. Çağdaş işletmelerin önemli yapı taşları olan girişimcilik, diğer birey ve kuruluşlarla birlikte iş yapma becerisi ve takım ruhu, problem çözme performansındaki yükselme eğilimi kent kültürüne özgü kavramlardır. Kent kültürü, doğrudan örgüt kültürüne etki yapar. Kent kültürünün gelişmesi, işletme ve iş dünyası kültürünü de olumlu yönde etkileyecektir.

Çağdaş işletme ve e-iş
Çağdaş işletme anlayışı, elektronik işi (e-işi) de içine alan bilişim ve iletişim altyapısı ile inovasyon ve ar-ge alanlarına yatırım yapmayı zorunlu kılmaktadır. Dolayısıyla işletme içi bazı parasal kaynakların bu alanlara yatırılmak üzere ayrılması gerekmektedir. Ayrıca gerek donanım gerekse yazılım olarak bilişim altyapısının sıklıkla yenilenmesi zorunluluğu da ortadadır.

Diğer yandan Eskişehir iş dünyasının temel sorunlarının başında yatırılabilir kaynak kıtlığı gelmektedir. Söz konusu kaynaklar ise ancak kent dışı potansiyellerden aktarılabilir. (Aslına bakarsanız; gerekli kaynak, banka mevduatı olarak kentin bankalarında var; sadece hareketlenmiyor. Bu atalet sorunu çözülse, muhtemelen girişimci kaynak ihtiyacı da aşılmış olacak.) Kısaca söylenirse; Eskişehir işletmelerinin çağdaşlaşması, Eskişehir’in kendi sınırları dışından kazanacağı maddi kaynak ile çok yakından ilgilidir. Bu nedenle Eskişehir, kendine uygun yeni iş fikirleri ve iş yapma biçimleri üretmek zorundadır.

Yeni işletme anlayışının temel öğesi, “Önce insan ve sınırsız kalite” belgisi üzerine kurulmuştur. Ülkemizde ve kentimizde işletme kültürünün temel sorunlarından birisi, bu noktada açığa çıkmaktadır. İnsanımızı başarıyı engelleyen bireysellik ve baş olma sevdası, kadercilik, yetinmecilik, plansızlık, saldırganlık, içe kapanıklılık, tedbirsizlik ve ihmalkarlık, hilekâr kurnazlık, kıskançlık, gösterişçilik, inisiyatif eksikliği gibi değer ve özelliklerden kurtarmak bir toplumsal görev olarak önümüzde durmaktadır. Bu görevin yerine getirilmesi, üstün nitelikli işletme kültürünün oluşmasına katkı koyacaktır.

İş dünyası ve akademik kurumlar
Diğer yandan kentimiz üniversiteleri ile iş dünyası arasında stajyer değişiminin ötesinde iletişime, işbirliğine ve ortak çalışmaya ihtiyaç var. Bilimsel bilginin uygulama ile buluşması, özlenen işletmelerin oluşmasına etki yapacaktır. Eğer fazlasıyla ihtiyacımız olan istihdam yaratıcı kalkınmayı istiyorsak, kentin ekonomisini oluşturan unsurların bilim ve teknoloji odakları olmasını beklediğimiz üniversitelerle buluşması kaçınılmaz…

Bir kent, geleceği kendi kurumlarının ilgisizliği ve kayıtsızlığı ile yakalayamaz. Kentin geleceğin orada konuşlanmış olan tüm kurum ve kuruluşlar (dolayısıyla bunların yöneticileri) sorumludur.

Siyaset, Yoksulluk ve Suskunluk

2011-02-08T23:19:00.001-08:00

Siyaset, Yoksulluk ve Suskunluk

Gürcan Banger

Dünya’nın hemen hemen her noktasında yoksulluk var. Çünkü yoksulluk evrensel bir olgu ama çözümleri yerel... Bu nedenle yoksullukla mücadele, yerel alanda da üzerinde düşünmemiz gereken bir konu…

Siyaset
Yoksulluk ile mücadele, ülkemizde sıradan bir popülizm unsurudur. Seçim meydanlarında insanların oylarını elde etmek için düşünmeden verilen sözlerden birisidir. Çok etkileyici bir propaganda malzemesi olduğu için de sınırsız ve hesapsızca kullanılır. Aslına bakarsanız; hiçbir partinin yoksulluğu azaltmak için yeterli ve doğrulanmış bir programı yoktur. Siyasi parti programları bu konuda yuvarlak cümlelerle doludur. Çoğu zaman siyasi programa o cümleleri yazanlar, kendileri de pek anlamazlar ne demek istediklerini…

Devletçi bir ekonomiden yana olanlar yoksulluğu devleti kullanarak aşacaklarını söylerler. Liberal iktisat yanlıları ise sorunun piyasa ile çözüleceği gibi ne idüğü belirsiz bir yaklaşım geliştirirler. Ama yoksulluk ne devlet ne de piyasa ile aşılmıştır. Her geçen gün işsizlik gibi olumsuz faktörler büyürken yoksulluk sınırı içindeki insan sayısı da artmaktadır. Doğrusu; yoksul halk (seçim dönemleri dışında) pek de siyasetin umurunda değildir.

Sadece siyasetçiler mi? Konuyla dolaylı veya dolaysız ilgisi olan sivil toplum kuruluşları ve Oda’lar gibi kamu niteliğindeki kuruluşların da konudan haberi yok gibidir. Örgütlü ve sosyal akla sahip bir toplum olunamadığında başkaca bir sonuç beklemenin anlamı da yoktur zaten.

Yoksulluk neler kaybettiriyor?
Öncelikle yoksulluk, insani olmayan bir yaşam tarzını dayatır insanlara. Yoksul insanlar adeta yaşamla ölüm arasında sıkışır kalırlar. Yoksulluk, toplumun durumu daha iyi olan kesimlerine de yansır. Toplumun toplam verimini ve etkinliğini düşürücü etkiler yapar.

Yoksullukla mücadele ve buna bağlı olarak gelir dağılımın düzeltilmesi yalnız düşük gelir düzeyindeki insanların sorunu değildir. Sanayi kesimin ürettiği, ticaret kesiminin pazarladığı ürün ve hizmetleri alabilecek büyüklükte bir pazar yoksa ekonominin büyümesi mümkün olur mu? Pazarın ve ticaret hacminin büyümesi insanların daha yüksek gelir düzeyine ulaşmaları ile gerçekleşir. Ekonomik istikrar, üretimin artması, yeni iş olanakları yoksullukla mücadelenin birincil unsurları arasındadır.

Bazı ülkelerde sadece yoksullara kredi veren mekanizmalar geliştirildi. Kırsal kesimde kır yoksulları için sosyal politikalar üretilen ve uygulanan ülkeler oldu. Biz ise yoksullukla mücadeleyi unutmuş görünüyoruz. Özetle; yoksullar için üretilmiş politikaları ve uygulamaları olmayan bir ekonomi programı uzun yola gidemez.

Neden Susuyorlar?
Herkes merak eder. Bu kadar ağır yaşam koşullarına rağmen bu halk neden hâlâ susmaktadır? Neden istek ve taleplerinden oluşan isyanını ifade etmemektedir! Gerçekten değişim özlemiyle siyasal hareketlere katılan kişilerin birçoğunun, yaşam koşullarında hızlı ve büyük bir değişiklik olasılığını çekici buldukları ortadadır. Fakat değişim talebi ayağa kaldıracak bir kitle ruhunun oluşumu için yeterli değildir.

Hoşnutlar ve mutsuzlar
Yaşamlarından memnun olanlar, bu “iyi dünyayı” korumak; hoşnutsuz olanlar ise bu “kötü dünyayı” temelden değiştirmek isterler. Fakat hoşnutsuzluk, kendi başına bir değişiklik talebi yaratmaz. Hoşnutsuzluğun muhalefete dönüşebilmesi için bireyin kendisini güçlü hissetmesi gerekir. Değişim için kendilerini yeterince güçlü bulmayan kişiler, içinde bulundukları durum ne kadar kötü olursa olsun, değişime talip olmazlar. Gerçekten kişiler açısından mevcut dengeye sıkı sıkı sarılmanın, var olan düzen ile uzlaşmanın ardındaki nedenlerden birisi de değişimi sağlayacak iktidarın imkânsız görülmesidir. Bu nedenle değişimci bir siyasal hareketin yaratması gereken kitle ruhunun birinci öğesi, “yurttaşların değişimi üretecek gücün kendilerinde olduğuna inanmaları” olmalıdır. Özetle; bir siyasal hareket, yurttaşları kötü gidişi değiştirebilecek kadar güçlü olduklarına ve statükonun yıkabilecekleri kadar zayıf olduğuna ikna etmelidir.

Daha iyi bir gelecek
Geleceğe ilişkin inançla birleşmemiş güç de değişim için yeterli değildir; “daha iyi bir gelecek” inancı taşımayan güç, yeniliği önlemek, statükoyu daha istekle savunmak ve varolan düzeni korumak amacına yönelebilir. Bu nedenle bir siyasal hareketin yaratması gereken kitle ruhunun ikinci öğesi, “daha iyi bir geleceğe inanç” olmalıdır.

Geleceğe olan inanç, “gerçek bir daha-iyi gelecek olasılığı” üzerinde yükselir. Var olan düzenden ne denli hoşnutsuz olurlarsa olsunlar; “daha-iyi bir yarın vizyonu” olmayanlar, değişime de talip olmazlar. Yurttaşların “daha-iyi bir gelecek vizyonu”, değişimi yönetmeye talip siyasal hareketin güçlü bir söylem, yanılmaz bir önderlik, yaratıcı, üretken, savaşkan ve dirençli kadrolar, çağdaş teknik üstünlük imajlarıyla güçlenir. Bu nedenle bir siyasal hareketin yaratması gereken kitle ruhunun üçüncü öğesi, çözümleri üretecek bu öğelerin söz konusu siyasal harekette bulunduğuna ilişkin inanç olmalıdır.
Hoşnutsuzluk ve yoksulluk
Hoşnutsuzluğun şiddeti ile yoksulluğun derecesi doğru orantılı değildir. Bir başka deyişle; hoşnutsuzluğun derecesi, istenilen amaca olan uzaklık ile ters orantılıdır. Aşırı yoksullar örneğinde olduğu gibi; insanca bir yaşamdan çok uzak olan bireylerin var olan düzenden hoşnutsuzluk düzeyleri de çok düşüktür. Değişimin en sıcak talipleri, ruhen ve fikren hemen-hemen noktasında bulunan yurttaşlardır. Bu nedenle bir siyasal hareketin yaratması gereken kitle ruhunun dördüncü öğesi, yurttaşların çözümün mümkün olduğu ve daha da önemlisi, toplumun çözüme yakınlık açısından hemen-hemen noktasında bulunduğuna olan inançlarıdır.

Önce iş, sonra eleştiri
Bir siyasi hareketin (örneğin bir siyasal partinin) başarısızlığını açıklayabilmesi için öncelikle yukarıdaki koşulları ne ölçüde sağlayabildiğine bakması gerekir, derim. Halkın kendisini anlamadığından şikâyet etmek yerine iktidar olmanın koşul ve mekanizmalarını yerine getirmek önceliklidir. Bu gerekler sağlandığında belki de şikâyete yer, zaman ve gerek kalmayacaktır.

Devlet, Sosyal Uzlaşma ve Anayasa

2011-02-07T21:46:00.000-08:00

Devlet, Sosyal Uzlaşma ve Anayasa

Gürcan Banger

Öncelikle; şunu sormak isterim: Var olan devlet bir sosyal uzlaşmaya dayalı bir kurum mudur? Öyle olması gerekir mi? Yoksa devletin yapılaşması, sosyal uzlaşmayı dikkate almadan mı kurgulanmalıdır?

Eğer devleti sosyal uzlaşmaya göre yapılandıracaksak bu sürecin unsurları nelerdir? Dinsel olarak bir bütünlük arz etmekle birlikte etnik ve kültürel farklılıkları olan bir toplumda uzlaşma sağlanabilir mi? Benzer biçimde ekonomik gelir düzeylerinde çok ciddi farklılıklar olan sosyal tabakaların devlette bir uzlaşma ile buluşmaları mümkün müdür? Yoksa bu farklılıkları bir arada tutabilmek için devletin despotik bir yapıda mı olması gerekir?

Devlet ve sosyal sözleşme
Eğer yurttaşları bir sosyal uzlaşmada buluşturmak mümkünse bu buluşmayı sağlayan ilkeleri bir yazılı resmi sözleşmeye dökmek gerekir. Bu sözleşme anayasadır. O zaman var olan anayasa ve devlet düzeni ile ilgili yeni sorular sorarak kendi düşünsel pozisyonumuzu sorgulayabiliriz.

Mevcut anayasa hakkındaki yargımız nedir? Bu anayasa, toplumun bulunduğu noktaya göre nerededir? Yenilenmeye gerek var mıdır? Yenilenmeli ise ne yönde değişmesi uygun olur? Son anayasalarının tümü olağanüstü koşullarda yapılmış olan ülkemizin sivil anayasa yapma modeli ne olabilir?

Devlet ve güçler ayrılığı
Teorik olarak devletin yasama, yürütme ve yargı güçlerinden oluştuğu ve bu güçlerin ayrı organlarda toplanması gereği belirtilir. Türkiye’de devlet bu teorik kurguyu gerçekleştirmekte midir? Gerçekten yasama ve yargı, yürütme gücünden bağımsız mıdır? Bağımsız olamamasının nedenleri nelerdir? Türkiye’de güçler ayrılığı olabilir mi? Devlette güçler ayrılığını gerçekleştiren ülkelerle bizim farkımız nelerdir? Devlet kavramlarımız arasında farklar olabilir mi? Güçler ayrılığı ilkesini anayasaya yazmanın yeterli olmadığı anlaşıldığına göre bunun fiilen gerçekleşmesi için yapılması gerekenler nelerdir?

Devlet ve merkezcilik
Bizim sistemimizde devlet merkezde yani başkentte yoğunlaşmıştır. Bu nedenle aydının devletçiliğe karşı duruşu, merkeziyetçiliğe karşı duruşu ile çakışır. Merkeziyetçiliğin alternatifi ise âdem-i merkeziyetçiliktir. Bir başka deyişle merkezde birikmiş olanın yerel ve yerinden olana aktarılmasıdır. Bir aydının kendi duruşunu netleştirmesi için merkezcilik, desantralizasyon (yerellik ve yerindenlik), idari federalizm, mali federalizm gibi konularda netleştirmesi gerekir. Şimdi kendimize sormalıyız: Merkezcilik, yerellik ve yerindenlik arasındaki dengeler neler olmalıdır?

Devlet ve siyasal anayasa
Devlet ile toplum, devlet ile birey arasındaki sosyal sözleşmenin anayasa olarak yaşama geçtiğini biliyoruz. Sizce devletin sahip olduğu bazı siyasi güç ve yetkiler sözleşmenin “siyasal anayasa” bölüm ile sınırlanmalı mıdır? Ters soru ile sorgularsak; devletin siyaset alanındaki gücü sınırsız mı olmalıdır? Siyasal anayasa koruyacaksa kimi korumalıdır?

Devlet ve ekonomik anayasa
Ülkedeki ekonomik uygulamalar, genel hükümetin yürütümünde ve Meclis’in (özellikle çoğunluk hükümetlerinde sözde) denetimindedir. Denetimdeki zafiyetin giderilmesi için anayasanın ekonomik hükümler içermesi yönünde görüş belirten siyasetçi ve bilim adamları vardır. Devletin kamu harcamaları, bütçe açıkları, para basma ve benzeri politikalar açısından anayasal olarak denetlenmesi düşünülebilir mi? Anayasa içinde yer alan bir “ekonomik anayasa” bölümü fikrine nasıl bakarsınız?

Devlet ve piyasa
Devletin bir mal veya hizmet üreticisi olarak ekonomi içinde yer alıp almaması en çok tartışılan konulardan birisidir. Dolayısıyla devlet karşısında kendi pozisyonunu belirlemek isteyen aydının cevap vermesi gereken sorulardan bazıları bu alanda yer almaktadır. Devlet bir üretici veya bir satıcı olarak ekonomide yer almalı mıdır? Yoksa piyasa ve fiyat mekanizmasına dayalı bir devlet anlayışı mı oluşturulmalıdır? Mal ve hizmetlerin piyasaya akışında devlet sunucu mu, aracı mı, kolaylaştırıcı mı olmalıdır? En azından bazı sektörler için bu tür sınıflandırmalar yapılabilir mi?

Devlet ve özel sektör
Ülkemizde devletten en çok beslenen, fakat devletten de en çok şikâyet edenler arasında özel sektör kuruluşlarının bulunduğu bilinir. Bu durumda devlet ve özel sektörün birbirlerine karşı duruşlarına ilişkin bazı sorularımız olmalıdır. Örneğin hangi sektörlerde devlet, hangilerinde özel sektör bulunmalıdır? Ekonomi son tahlilde ağırlıklı olarak devlete veya özel sektöre bırakılmalı mıdır? Devlet yalnız ekonomi oyununun hakemi olarak mı kalmalıdır?

Devlet ve saydamlık
Uzun yıllardır söylenip yazılmasına rağmen “derin devlet” ve kontrgerillanın hayal ve uydurma olduğunu düşünenler, Türkiye’de kendi bildiklerinden farklı bir devlet olduğunu görüp anladılar. Devlet adına üstü örtülü amaçlar adına iş yapan bazı birimler ve insanlar olduğu ortaya çıktı. Bu gün ışığına çıkış ile birlikte devletin bazı “gizli işleri” olup olamayacağı, bunun haklı olup olmadığı tartışılmaya başladı. Dolayısıyla devler karşısında pozisyonunu belirlemek isteyen aydın, devletin saydamlığı konusunda da kendi yargılarını belirlemek zorundadır. Türkiye’de devlet saydam mıdır? Hiç saydam olmuş mudur? Şu an saydam mıdır? Saydam olabilir mi? Böyle bir olasılık ve olanak var mıdır?

Devlet ve kimlik
İşte zor bir soru daha... Devletin etnik ve kültürel kimlikler karşısındaki duruşu ne olmalıdır? Örneğin her din, mezhep, tarikat ve inanç grubu devlet içinde temsil edilmeli midir? Devletin etnik ve kültürel kimliklere yaklaşımı ne olmalıdır? Kültürel çoğulculuk devlet için zorunlu bir ilke midir?

Başka sorular
Eğer Türkiye gibi devletin sizin etnik, kültürel, dinsel hatta cinsel kimliğinizin belirlenmesinde birincil faktör olduğu bir ülkede yaşıyorsanız, aydın olarak devlet karşısındaki pozisyonunuzu belirlemek için, kanaatimce tüm yaşamı sorgulamalısınız.

Her şeyi bir çırpıda hallettiğimizi sandığımız gibi anayasayı da bir kapı aralığında yapıvereceğimizi düşünüyoruz. Neredeyse hiç sivil anayasa yapmadığımız halde… Doğrusu; bugün çağdaş gerekleri yerine getirecek anayasayı yapmanın şartlarının olup olmadığını da sorgulamak gerekir.

Aydın ile Münevver ve İktidar Mücadelesi

2011-02-06T21:28:00.000-08:00

Aydın ile Münevver ve İktidar Mücadelesi

Gürcan Banger

Turgut Özal iktidarı döneminde bir liberalizm modası medyayı sarmıştı. Liberal elbiseler giymiş (ama içinin ne olduğu kuşkulu) bir takım çokbilmiş aklı evvel, TV ekranlarında ve gazete köşelerinde gevezelik eder olmuştu. Bu sıralar bunların ışığı biraz sönmüş gibi… Eski sıklıkta görmüyoruz; adeta yıldızları söndü. Büyük kanallardan köy – kasaba medyasına düştüler.

Gene aynı tarihlerde (ve devamında) borsanın gözde olması nedeniyle ağzı olanın ekonomi uzmanı olduğu bir dönemi yaşadık. Şimdilerde ise ortalık siyasal iktidarı savunma adına siyasal gevezelikten ötesine geçemeyen lafazanlarla doldu. Hele son günlerde aklıları sıra siyasal İslamcı duruşlu bu yandaş gevezelerin bir Tunus – Mısır – Lübnan – Yemen – Ürdün – Türkiye yorumları var ki, akıllara seza… Mevcut iktidarı yere göğe sığdıramama adına aman ne yorumlar, ne Cin Ali fikirleri, ne fikrî icatlar… Hani bu “yandaş münevver tayfasından” humma vs kapmamak için insanın (varsa) aşı olası geliyor. Eminim ki; mevcut siyasal iktidarın aklı başında insanları da bu gevezelerden utanıyorlardır.

Baskıcı rejime doğru mu?
Dikkatimi çeken bir nokta daha var. Devletin bazı kesimler üzerinde baskısından söz ederek iktidar olmuş bir zihniyet, şimdilerde devletin gücünü arkasına almış halde şikâyet ettiğine benzer uygulamalara heves etmiş bir görüntü veriyor. Bir kez daha muhalefete, özellikle halkın sivil itaatsizliğine tahammülsüz bir iktidar dönemini yaşayacak gibiyiz. İlam ülkelerinde başlayan hareketin Türkiye’de daha baskıcı bir sonuç vermesini bekleyebilir miyiz? Bu ihtimali görmekte fazla gecikme yaşayacağımız kanaatinde değilim.

Kanımca; mevcut siyasal iktidar, yenilikçi potansiyelini bitirdi. İktidarını daha uzun tutabilmek için yenilikçi ve değişimci yönlerinden vazgeçerek daha tutucu bir yöne doğru ilerleyecek. İktidarın büyüklerinin tahammülsüz açıklamaları bunu doğrular nitelikte…

Önümüzde genel seçim
Güncellikte dem vurmuşken dile getirmek istediğim bir nokta daha var. Yakın dönemde yapılan siyasal araştırmalara baktığımızda; AKP ile CHP+MHP toplamı arasında yüzde 4-5 dolayında bir oy farkı olduğunu görüyoruz. MHP yüzde 10-15 oyunu PKK gündemi olduğu sürece korumaya devam edecek gibi görünüyor.

CHP ise hâlâ 1950’ler öncesindeki görünümünün geleneksel kültür aracılığı ile bugüne yansımasının sorunlarını yaşıyor. Toplumda yüzde 15-20 oranında bir oy var ki, CHP’yi “komünist” bildiğinden sağa (özellikle AKP’ye) gidiyor. Keza iktidarın sol olarak bellediği CHP’nin eline geçmemesi adına AKP’yi destekleyen gerçekte MHP’ye ait oylar da var. MHP, iktidar alternatifi olarak görülmediği için bu sağ oylar doğrudan AKP’ye gidiyor. Özetle; AKP’nin yüzde 40-50 arasında gezen oylarının en az yüzde 15-20’si kendisine ait değil. Korku, endişe ve tedirginlik gibi duygular bu oyların AKP’ye akmasına neden oluyor. MHP ve CHP ise kendine ait oyları kendine döndürmek için ne doğru söyleme, ne de uygun çalışma modeline sahip değil…

Avrupa ve Türkiye
Avrupa’ya baktığımızda; oradaki sosyal demokrat partilerin CHP’nin layık görüldüğü muameleye uğramadıklarını izliyoruz. Bir başka deyişle; Avrupa’nın sosyal demokrat partileri ilgili ülkelerde bir “komünist tehdit” olarak görülmüyor. Bu nedenle liberal sağa giden oyların bir kısmı, bir dönem sonra sosyal demokrat partilere gelebiliyor. Bu bağlamda CHP’nin kendini “düşman” kategorisinden kurtarmaya ihtiyacı var.

CHP özelinde şunları tespit etmek lazım… Günümüzün CHP’si farklı beklentileri olan değişik kesimlerin birlikteliğinden oluşuyor. Bu nedenle CHP söylemi; Kemalizm’den etnik kültürcülüğe, devletçilikten liberalizme, solculuktan radikalizme kadar değişik görüntüler veriyor. Bunu olağan buluyorum. Kanaatimce burada yapılması gereken CHP’nin söyleminin ve imajının Türkiye’de şartlarına uygun biçimde yeniden tanımlanması olacaktır.

MHP ise ne yazık ki; kendini, kadrolarını, söylemini ve imajını değiştirememenin sıkıntısını çekiyor. Sadece PKK gerginliği üzerine kurulmuş bir politik anlayışın öncelikli sorunları istikrar, geçim ve iş bulma olan halka ikna edici gelmediği ortada. Açıkça belli ki; MHP’nin ciddi anlamda yenileşmeye ihtiyacı var.

Ne yapmalı?
Türkiye’de iktidar olmak isteyenin, öncelikle halkın duygu ve düşüncelerini, ihtiyaç ve taleplerini doğru okuyabilmesi lazım… Eğer bu başarılamazsa iktidarın oluşmasında siyaset dışı unsurlar etkili ve belirleyici olmaya devam edecektir.

Demokrasi, Muhafazakarlık ve Toplumsal Cinsiyet

2011-02-06T00:09:00.000-08:00

Demokrasi, Muhafazakarlık ve Toplumsal Cinsiyet

Gürcan Banger

Bazı kavramlar var. Günlük yaşamımızda da sık sık kullandığımız kavramlar. Hani yolda çevirip sorsalar nedir diye, tanımlamakta zorluk çekebileceğimiz. Bence demokrasi de bu kavramlardan birisi.

Demokrasi
Demokrasi, halkın kendi kendini yönetmesi demek… Bir yönetim düzeninde yaşayanların etkin ve ağırlıklı olması veya yönetimin katılanlar tarafından denetlenmesi demek. Bu tanımlama, sadece devlet yönetimi ile sınırlı değil. Değişik bir örnek olarak aileyi düşünebilirsiniz. Aile bireyleri ailenin yönetimine doğrudan katılabiliyorsa, ailenin alacağı kararlarda ağırlıkları varsa, aile bütçesinin yapımı ve yönetimi konusunda bireylerin yaklaşımına önem veriliyorsa bu ailede demokrasinin varlığından söz edebiliriz. Örneğin genelde ailenin ağır işçilerinden birisi olduğu halde kadının yaklaşımları dikkate alınmıyorsa ailede demokrasi konusuna kuşku ile bakarız.

Bir de muhafazakârlık kavramını hatırlayalım. Muhafazakâr, geçmişin toplumsal düzenini, düşüncelerini ve kurumlarını korumak isteyen kişi demek… Dolayısıyla muhafazakârlık devlet, yönetim modeli, aile, hukuk, din ve inanç, kişiler arası ilişkiler, cinsiyet farklılığı ve kadının yeri, eğitim, kültür ve benzerleri gibi pek çok toplumsal kurum hakkında yaklaşımları olan bir dünya görüşü…

Korunacak değerler
Bir de toplumsal geleneğimize bakalım. Toplumsal kurumlar açısından, tabii. Devlet ile başlayalım. Geleneğimizde devlet, en büyüktür. Her şeyi tanımlayıcıdır. Adımızın ne olup olamayacağından, dinimize ve mezhebimize kadar o belirleyicidir. Hatta cinsiyetimizi de. Resmi evrakta ne yazarsa odur. Devlet yanlış kestiği bir fatura veya makbuzdan sorumlu değildir, sorunu vatandaşın çözmesi gerekir. AB’ne girmemiz söz konusu olmasa devletin tanımlama, belirleme ve yaptırım güçlerinden taviz vermesi asla söz konusu bile olamazdı. Dolayısıyla şimdi kimseyi işaret etmeden ve hatta bir cevap beklemeden sormak zorundayım. Muhafaza edilmesi gereken gelenek bu mudur?

Kadın hakları ve cinsiyet ayırımı konusuna gelelim. Sosyal ve tarihsel olarak toplumumuzda kadının erkeğin arkasında kaldığını inkâr edebilir miyiz? Dolayısıyla muhafaza edilecek olan kadının ikinci cins olan pozisyonu mudur? Kız çocuklarının okumamışlığı mıdır? Genç kızların evde koca beklemeye, tarlada ucuz işgücü olarak çalışmaya mahkûm edilmişliği midir? İş alanlarında daima sıra neferi olmaya yazılmış kaderi midir? Siyaset ve kamu yönetimi alanlarında temsilinin yüzde biri geçemeyen katılım ve varlık oranı mıdır?

Değişen toplum
Bir toplumun başlı başına kendisini ilgilendiren olgular tek tek bireyler olarak bizim isteklerimizden bağımsızdır. Toplumun kendi iç dinamikleri ile kendine özgü bir tarihsel yürüyüşü vardır.

Eğer toplum dış etkilere açıksa, bazı durumlarda değişimi etkilemek mümkün olabilir. Ama gelenekçi değerlerin baskın olduğu Doğu toplumlarında toplumun yürüyüşünün önderlerin vizyonları, seçkinlerin uğraşıları, yasalar gibi dış etkilerle değiştirilmesi pek de kolay değildir. Kurtuluş Savaşı sonrası yapılan reformlarla önemli değişimler gösteren toplumumuzun son 30-35 yılda sosyal göçün de etkileriyle bazı geçmişe ait değerlerini öne çıkarması, siyasal iktidara buna göre belirlemesini hatırlayınız.

Kadınlar ve değişim
Kadınların sosyal konumları da doğrudan toplumumuzun bulunduğu tarihsel ve sosyal nokta ile ilgili. Toplumumuzun yürüyüşü konusunda Doğu toplumları arasında örnek olarak alıp inceleyebileceğimiz bir örnek de yok. Zaten Batı ve Doğu’nun birbirlerine kuşku ile bakış açılarının oluşumunda bu örneksizlik durumu çok etkili oluyor.

Yukarıda sözünü ettiğim genel neden yüzünden kadınların toplumsal konumunun değişmesinin, toplumun genel değişimine bağlı olduğunu kanaatindeyim. Diğer yandan hem bu toplumun bir bireyi olarak hem de genel hatlarıyla geleneksel bir toplumda yaşayan “ikinci sıradaki cinsiyet” olarak kadınların değişim için çok daha fazla nedenleri olduğu kanısındayım. Bu objektif gerçeklik, ister istemez kadınları toplumun birincil değişim gücü yapıyor. Cinsiyet açısından baktığımızda, sosyal sistemi değiştirmek için kadınların erkeklerden çok daha fazla nedenleri var.

Kadınlar ve erkekler
Mevcut duruma bir başka açıdan bakalım. Özellikle toplumumuzda kadınlar ve erkekler cinsiyet ayırımcılığını kendi bilinçaltlarında birlikte taşıyorlar. Çünkü erkeklere “erkek egemen toplum zihniyetine uygun biçimde erkek” olmayı kadınlar öğretiyor. Erkekler de bu yoğun eğitim sonucunda kadınlara karşı “erkek” gibi davranıyorlar. Ne yazık ki; “maço” erkekleri beğenen, ezilmeyi içine sindiren ve erkekler tarafından bir topaç gibi yönetilmeyi tercih eden bir kadınlar adeta bunu kendileri üretiyorlar.

Ekonomi
Dünya’daki değişik toplumlarda erkek ve kadın arayüzünü incelediğimizde kadının ekonomik yaşama katılımının farklılık yarattığını görürüz. Gerçekten bir işi olan, düzenli gelir elde eden kadınların aile içinde daha etkin faktörler olarak yer aldığını gözlemliyoruz. Afrika’nın derinliklerinde yaşayan ailelerde dahi bu değişimi görmek mümkün… Yine kadının kendi gelirini kazanma düzeyine erişmesi ile birlikte aile içi demokraside de değişimler gözleniyor. Özetle; kadının sosyal pozisyonunun değişmesi ve yükselmesi için kadın istihdamının özel bir önemi olduğu ortada.

Bitirirken
Kadının yeni pozisyonunun oluşması için birkaç kuşağa ihtiyacımız olduğunu düşünüyorum. Ama bu yönde kafa yormak, emek vermek, örgütlenmek ve proje yapmak da kaçınılmaz. Gelenekçi Doğu toplumlarında kadınların değişimci gücüne inanmak lazım… Ama öncelikle kadınlar kendilerine inanmalılar ve güvenmeliler.